Important note : If during the Middle Ages Latin evolved independently from its classical archetype, the humanists of the Renaissance strove to restore the original language by drawing from copies of the works of ancient authors. These copies being imperfect, the spelling of certain words was impaired with folk etymology and influenced by improper pronunciation, and the length of the vowels, despite its importance in the classical language, was and still is widely neglected. Only the rise of Indo-European studies, especially after 1850, helped restoring and gradually spread the original forms and sounds of the words. Older works, when they are republished, may also benefit from the most recent spelling, and as such show more useful to students who need to learn from the best standards, or just provide a more pleasurable reading experience to more advanced readers. Therefore, this work is offered to you in the original version, but also in a renewed version, with better spelling if applicable, and long vowels noted with macrons. On the other hand, although the spelling has been modified, vocabulary, grammar and syntax, fortunate or not, which belong to the author, were kept as they were out of respect for the original work.

Robinson Crusoëus

Latinè scripsit F. J. Goffaux, humaniorum litterarum olim professor

Quinta editio

Pueris dant crustula blandi
Doctores, elementa velint ut discere prima.
Hor. Sat. 1, v. 25.

Parisiis, et typis Augusti Delalain,

Bibliopolæ-Edit., in via Mathurinensium, nº.5.

1825.

————

Lectori.

Sæpè animadversum est adolescentulis primum Latinarum litterarum limen ingressis nonnihil, fastidii rerum gravitate afferri. Itaque existimavi, non parùm ætati teneræ esse profuturum, si quis susciperet aliquod ejusmodi opusculum, quod et doceret simul et oblectaret. Atque is mihi visus est, qui finem hunc assequeretur, scriptus apud Anglos de Robinsonis casibus liber, de quo Russœus noster : Hunc primum leget Æmilius.

Cùm autem Robinsonis Anglici fabularis historia multâ digressione luxuriet, atque in omnibus, quæ ad pueros pertinent, satietati fastidioque sit occurrendum, placuit potissimùm seligere optima ex simili de eodem Robinsone fabulâ, quam Germanicè scripsit Henricus Campe. Hunc igitur auctorem eò lubentiùs secutus fui, quòd ejus narratio aspersa sit sententiis quibus juvenum animi ad pietatem, constantiam et sobrietatem informentur.

Habes itaque, Lector benevole, libellum nulla sanè aliâ laude commendandum, nisi meo de juventute benè merendi studio. Quo impulsus, in id præcipuè incubui, ut, aptato materiæ stylo, grammaticas, quantùm fieri poterat, regulas inculcarem ; non splendidâ gravique (res enim non ferebat), sed simplici et ad captum legentium accommodatâ oratione. Quatenùs scopum attigerim, judicabunt, qui exiguum hoc opus legere non dedignabuntur ; sed oro meminerint me tironum gratiâ scripsisse.

————

Index capitum

—I. Robinsonis ortus, indoles, educatio. — Cupido peregrinandi. — Discessus à parentibus. — Profectio in Angliam. — Infausta initia. — Tempestas. — Navis obruta fluctibus. — Robinson, aliâ exceptus, advenit Londinum, unde solvit ad Guineam. —II. Robinson pergit iter. — Mala omina. — Navis incensa. — Alia fluctibus jactata. — Advehitur ad insulas Canarias. — Descriptio loci illius amœnissimi. — Inde profectus ad Americam naufragium facit. —III. Sera Robinsonis pœnitentia. — Desperatio. — Vitam miserè sustentat. — Habitat in speluncâ. —IV. Robinson reperit poma eximiæ magnitudinis. — Sibi conficit varia instrumenta. — Funiculos. — Stratum. — Umbellam. — Peram. — Calendarium. —V. Robinson insulam perlustrat. — Magnus terror. — In gaudium vertitur. — Descriptio lamæ. — Unum occidit. — Sed igne caret. — Carnem more Tartarorum coquit. —VI. Turbo ingens. — Tempestas, undè magnum Robinsoni beneficium. — Tædium solitudinis. — Aranea. —VII. Præda ingens. — Deest res maximè necessaria. — Vota irrita. — Ambulatio. — Natatio. — Res variæ. —VIII. Lama mansuefacta. — Pulli. — Res variæ. —IX. Terræ motus. — Mons ignivomus. — Lamæ vi aquarum abrepti. — Spelunca Robinsonis diruta. —X. Robinson habitaculum reficit. — Parat sibi alimenta in hiemem. — Imbribus continuis impeditus domi, fingit vasa. — Nectit rete. — Arcum et sagittas conficit. —XI. Summæ Robinsonis miseriæ. — Ab insectis infestatur. — Vestes ex pellibus sibi conficit. — Incidit in gravem morbum. —XII. Convalescit ex morbo. — Maximi luctus. — Parva gaudia. — Psittacus. —XIII. Multus labor in excavandâ scaphâ. — Robinsonis constantia. — Quomodò diem inter varias occupationes distribuit. — In bellicis artibus se exercet. —XIV. Robinson insulam peragrat. — Vestigia hominum reperit. — Summus terror. — Prospicit crania, ossa, manus, pedes. — Quod territo et fugienti accidit. —XV. Epulæ atroces. — Prælium. — Fortitudo Robinsonis. — Vendredi servatus. —XVI. Robinson paratus ad obsidionem ferendam. — Vendredi describitur. — Quare sic appellatus. —XVII. Origo regiæ potestatis. — Robinson abundat opibus. — Habet subditos. — Vendredi novo vivendi genere delectatur. —XVIII. Suspicio in lætitiam et admirationem versa. — Casus qui risum legenti movebit. — Rebus secundis adversæ levantur. —XIX. Robinson habitaculum fossâ et palis munit. — Docet socium Germanicè loqui. — Ambo scapham fabricare statuunt. —XX. Pluviarum tempus. — Socii nectunt stragulas, retia. — Cymba conficitur. —XXI. Robinson et Vendredi, insulâ relictâ, mari se committunt. — Summa pericula in quibus versantur. —XXII. Ambo è periculo se expediunt. — Reversi in insulam, hortum colunt. — Piscantur ; natant ; venantur. — Novum iter suscipiunt. —XXIII. Res multæ et magnæ. — Tempestas. — Fragor tonitruum. — Sonitus ænei tormenti. — Magna navis derelicta. — Vendredi ad illam adnatat. — Ignota animalia. — Canis. — Capra. — Ratis. —XXIV. Multæ opes repertæ. — Cibi. — Supellex. — Instrumenta. — Vestes. — Sclopeta. — Robinson repentè dives. —XXV. Vendredi servat Robinsonem. — Opes à littore domum advectæ auxilio canis et lamarum. — Munimenta arci addita. — Robinson, faber factus et agricola, vivit beatè. —XXVI. Adsunt ! adsunt ! — Arma inter socios dividuntur. — Paratur bellum. — Duo viri adversùs quinquaginta. — Victoris clementia. —XXVII. Vendredi patrem suum invenit. — Hispanus narrat suos casus. —XXVIII. Concio advocata. — Legati missi. — Leges institutæ. — Spelunca. — Monstrum. —XXIX. Navis anglica appulsa ad insulam. — Quo casu. — Magna Robinsonis in præfectum merita. — Spes liberationis. —XXX. Fundata colonia. — Robinson relinquit insulam. — Quod accidit in patriam redeunti. — Quomodo vitam deinde honestam et beatam degit.

Robinson Crusoëus.

————

Caput primum.

Robinsonis ortus, indoles, educatio. — Cupido peregrinandi. — Discessus à parentibus. — Profectio in Angliam. — Infausta initia. — Tempestas. — Navis obruta fluctibus. — Robinson, aliâ exceptus, advenit Londinum, unde solvit ad Guineam.

Erat Hamburgi, in urbe apud Germanos celeberrimâ, vir quidam, cui nomen Robinson : suscepit ex uxore tres filios.

Maximus natu, armorum studiosior quàm librorum, tractare à teneris gladios, ordine militari pueros instruere, aures vicinorum repetito tympani sonitu obtundere ; vixque adolescens factus, è fictis certaminibus ad vera procurrens, militiæ nomen suum dedit.

Cùm ille didicisset per aliquot menses stare et sequi, vertere corpus ad sinistram dexteramve, exarsit bellum Turcas inter et Germanos, in quo cùm multa egregiè fecisset, cecidit adverso confossus vulnere.

Alter, qui litteras in gymnasio discebat, ut causas in foro ageret, sæpè principatum inter æquales in solitis concertationibus obtinebat. Nec parva erat parentum magistrorumque de juvene exspectatio ; sed cùm fortè in feriis septembralibus corpore adhuc calido aquam frigidam imprudentiùs bibisset, in morbum incidit, et intra paucos dies exstinctus est.

Jam nullus supererat præter minimum natu, qui Crusoe appellabatur. Itaque suam in eo spem omnem ambo parentes collocaverunt, quippe qui ipsis esset unicus. Nihil eo carius in terris habebant ; sed amor eorum non erat rectæ rationi consentaneus.

Cùm enim debuissent certam ei vivendi disciplinam tradere, multaque utilia simul et jucunda eum docere, quæ ipsum olim bonum et beatum effecissent, omnia filiolo indulserunt ; qui cùm ludere quàm studere mallet, totam illam ætatem ; quæ bonis artibus vacare poterat, in otio et nugis consumpsit.

Pater optabat ut ille mercaturæ se addiceret : quâquidem proximè ab agriculturâ nihil melius, nihil fructuosius, nihil homine libero dignius. Hoc verò minimè filio placuit ; se malle ait orbem terrarum peragrare, ut multas res novas audire, multas videre posset.

Jam annum ætatis decimum septimum attigerat, plurimùm verò temporis triverat in otio. Quotidiè autem patrem urgebat, ut ab ipso peregrinandi licentiam impetraret, quam ille nolebat concedere. Quâdam die, cùm more suo præter portum cursitaret, incidit in unum ex æqualibus, navarchi cujusdam filium, qui in eo erat ut cum patre Londinum navigaret.

Interrogavit eum sodalis an adjungere se socium itineris vellet : « Libenter, ait Crusoeus ; vereor autem ut parentes id mihi concedant. — Hui ! respondet alter, sine veniâ proficiscendum est. Post tres hebdomades reduces erimus : parentibus verò nuntiandum curabis, quònam terrarum migraveris. — Careo autem pecuniâ, ait Crusoeus. — Nihil refert, alter excipit, siquidem hoc tibi constabit gratis. »

Robinson noster, re paululum deliberatâ, ilico manum cum altero jungens, « Euge, ô bone, exclamat ! ibo tecum ; sed confestim navem conscendamus. » Tum mandat cuidam, ut horis aliquot elapsis patrem conveniat, moneatque filium, ad Angliam invisendam profectum, mox rediturum esse. Quibus peractis, ambo sodales navem conscendunt.

Nec multò post nautæ solvunt anchoras, velaque vento intendunt. Navis agi incipit ; navarchusque, tribus explosis tormentis bellicis, urbi valedicit. Stabat Robinson in stegâ, et vix præconceptam ex optato diù itinere lætitiam capiebat.

Cœlum serenum erat, ventusque adeò secundus, ut brevì Hamburgum è conspectu abeuntium se subduxerit. Posterâ die, jam eò devenerant ubi Albis in mare effluit, et nunc altum tenent. Quantâ verò Robinson admiratione stupuit, cùm maris immensitatem intuens, suprà se nihil præter cœlum, atque nihil ante, pone, circa se nisi aquam conspexit !

Fuit per biduum aer serenus, ventusque bellè flavit navigantibus ; tertio autem die cœlum nubibus tegi, ventusque vehementior esse cœpit. Ac primò fulgura emicant, quasi totum flammis cœlum arderet. Deindè ingruunt tenebræ veluti in altissimâ nocte : tonitrua cum ingenti fragore resonare, imber de cœlo ruere torrenti similis, mare intumescens fluctus ciere. Navis modò ad nubes tolli, modò præceps ferri in profundum. Quantus funium strepitus ! quantus in navi tumultus ! quod nactus erat, quisque complectebatur, ne dejiceretur ipse.

Robinson, insuetus maris adolescens, cùm jactationem maris ferre non posset, nauseâ correptus est, et tam malè se habuit, ut exspiranti similis videretur.

« Heu ! parentes optimi ! heu ! iterùm iterumque exclamavit, nunquàm vos ego revisam. »

« Bone Deus ! exclamant nautæ pallidi desperantesque, periimus ! abrepti sunt mali, navis aquâ undequaque completur. » His auditis, Robinson, qui in cubili nautico sedebat, membris fluentibus, retrò collapsus est. Cæteri ad antlias accurrere, ut navem, si fieri possit, supra aquam retineant. Navarchus interim tormenta iterùm iterùmque explosit, ut navibus, si quæ fortè non longè abessent, significaret se magno in discrimine versari. Robinson, qui hujus fragoris causam ignorabat, ratus omnia periisse, denuò exanimatus est.

Et jam pro se quisque aquam exhaurire ; sed in infimo navis tabulato crescebat aquæ altitudo.

Nihil præter mortem erat in exspectatione. Projiciuntur quidem ad navem sublevandam tormenta, dolia, mercium sarcinæ ; sed nihil hæc omnia proficiunt.

Intereà navis alia, audito sonitu tormentorum, quæ ad significandum discrimen explosa fuerunt, scapham emiserat ad servandos saltem navigantes ; sed æstus fluctuum obstabat, quominus accederet. Attamen propiùs ita demum subiit, ut iis, qui in navi essent, funis projiceretur. Cujus ope scapha tandem attracta est, et in eam quisque desiliit, ut saluti consuleret. Robinson, qui jacebat defuncto similis, à quibusdam nautis, quos adolescentuli miserebat, in eamdem conjectus est. Vix paululum à navi recesserant, cùm illa ante oculos fluctibus obruta est. Et nunc feliciùs contigit, ut tempestas paulatim sedaretur : aliter cymba, tot hominibus onerata ipsa quoque fluctibus absorpta fuisset. Tandem, post multa pericula, pervenit ad navem, quam omnes excepti sunt.

Navis illa Londinum tendebat. Quatuor elapsis diebus, ad ostium Thamesis pervenit, quintâ verò in portu jecit anchoras. Mox quisque in terram descendit, lætus quòd è periculo evasisset. Vix Robinson pedem è nave extulerat, cùm eum incessit cupido visendæ immensæ urbis Londini. Quidquid erat in oculis spectantem ita detinuit, ut præteriti immemor de futuro quidem minimè curaret. Tandem suus eum stomachus admonuit, Londini haud secùs ac alibi terrarum cibis opus esse. Itaque adiit præfectum ejus navis quæ ipsum advexerat, rogavitque ut liceret ipsius mensæ assidere. Ille verò lubenter juvenem excepit ; atque inter prandendum ab hospite quærit, quo consilio et quid facturus hùc venerit ? Tum Robinson ingenuè professus est, se animi recreandi causâ hoc iter suscepisse, atque insciis parentibus ; jam autem se esse omninò inopem. « Insciis parentibus tuis ? clamat nauta exterritus : bone Deus ! utinàm hoc ego priùs rescivissem ! nunquam sanè à me impetrâsses, ut ego te in navem meam admitterem. » Robinson, demissis oculis, vultuque rubore suffuso, siluit. Nec desiit bonus nauta monere adolescentem, quàm graviter peccavisset, addiditque illum nunquam aliquâ ex parte beatum esse posse, donec à suis veniam oravisset. Robinson commotus multùm flevit : « Sed quid agam nunc ? » rogat ille cum singultu.

« Quid ages ? respondet alter : primam quamlibet navem, quæ hinc Hamburgum tendit, sine morâ conscendes ; tunc reversus ad tuos peccati veniam piè rogabis, pollicitus te nunquam posteà in simili culpâ fore. — Sed planè careo pecuniâ, ait Robinson. — En quatuor guineas, excepit nauta, quas ego tibi commodabo, licèt ipse parvo, quod mihi superest, ægrè caream. His tu adjutus ad portum te confer ; sit Deus tibi magis propitius redeunti quàm nobis fuit navigantibus. » His dictis, manum benevolè junxit, atque faustum iter ipsi precatus est. Abiit Robinson.

Dùm ille portum peteret, varia secum in animo volvebat : « Quomodò mei reducem me excipient ? Castigabunt sanè propter tale delictum. Sodales verò, et tam multi alii me irridebunt, quòd tam citò redierim. » Sic diù dubitans quidnam consilii caperet, ad portum pergit ; sed ibi audiit, summâ quidem cum voluptate, nullam adesse navem, quæ Hamburgum tenderet. Qui autem hâc de re eum certiorem fecerat, unus è præfectis earum navium erat, quæ ad Guinean proficiscuntur.

Cùm Robinson inter confabulandum dixisset, se non dolere quòd nulla sibi Hamburgum redeundi adesset opportunitas, quia mirâ flagrabat cupiditate peregrinandi, præfectus navis ei auctor fuit itineris ad Guineam faciendi. Quo audito, primùm Robinson obstupuit. Sed cùm præfectus itineris ei declaravisset, iter hoc fore jucundissimum, seque ut haberet ipse quîcum versaretur, gratìs eum excepturum, ac prætereà rem eam esse undè quæstum ille non mediocrem faceret, tum verò tanta eum invasit cupiditas proficiscendi, ut subitò è memoriâ exciderit quidquid bonus nauta Hamburgensis eum admonuerat.

Sed re paululum consideratâ, « Equidem, ait Robinson, quatuor tantummodò guineas habeo. Ecquid ego commercii cum hâc exiguâ re eo loco faciam, quò tu proficisceris ? — Sex insuper guineas ego tibi commodabo, respondit præfectus. Nec majore pecuniâ tibi opus est ad emendum unde multas in Guineâ opes consequaris. Quoties ab exiguis initiis res maximæ profectæ sunt !

« Sed quid ego his emam ? Robinson interrogat. — Meras nugas, respondit præfectus ; vitres, torques, cultros, forfices, secures, tænias, etc., quibus nigri Africæ incolæ tantopere gaudent, ut tibi vim auri eborisque centies majorem pro iis daturi sint. »

Nec jam diutiùs sibi Robinson temperare potuit ; sed oblitus parentum, amicorum, patriæ, exclamat : « En ego tibi comes itineris præsto sum. — Agedum, » respondit præfectus, dextrisque junctis rem paciscuntur.

Robinson itaque decem guineis dives ad urbem properat, comparat varias merces, uti navarchus præceperat, comparatasque in navem transportandas curat. Paucis diebus elapsis, vento favente, præfectus navis anchoras solvi, atque vela ventis dari jussit.

————

Caput secundum.

Robinson pergit iter. — Mala omina. — Navis incensa. — Alia fluctibus jactata. — Advehitur ad insulas Canarias. — Descriptio loci illius amœnissimi. — Inde profectus ad Americam naufragium facit.

Novum hoc Robinsonis iter faustissimum initium habuit. Jamque incolumes fretum Calesium transierant, et in ipso Atlantico mari versabantur : tum verò per plurimos dies continuos vento reflante navis Americam versùs abrepta est.

At ecce vespere quodam gubernator declaravit se flammas relucentes à longinquo conspicere ; cùmque inspectâ tabulâ nauticâ intelligeret vel ad centum milliaria nihil terrarum esse, conjectabat hunc ignem nihil aliud esse nisi navem incendio flagrantem.

Vix hæc dixerat, cùm in auras tolli visa est navis, terribili cum fragore, et mox tota undis obruta est. Cùm nox supervenisset, nihil ampliùs cerni poterat. Primâ autem luce apparent duæ scaphæ, cum fluctibus colluctantes, quæ remis pertinaciùs everberabant mare, ut ad navem accederent. Extemplò præfectus vexillum nauticum explicuit, significans se ad opem illis ferendam paratum esse. Navis ipsa omnibus velis ad eos tendit, atque intra dimidium horæ ad miseros pervenit.

Sexaginta erant, viri, mulieres et pueri, qui omnes nave excepti sunt. Erat res omninò miserabilis, cùm infelices illi faucibus mortis se ereptos viderent. Alii enim flere præ gaudio, alii clamare, quasi periculum nunc primùm immineret ; illi exsultare saltu lymphatico, hi verò pallidi manus torquere. Nonnulli stare muti et stupentibus similes. Nemo quòque inter nautas tam ferreus, quin his conspectis commotus ipse lacrymaretur.

Cùm eis paulatim rediisset animus, unus narravit quid miseris accidisset :

« Navis incensa magna quædam navis erat mercatoria Francorum, quæ ad insulam Martinicam tendebat. Exarserat ignis in cubiculo gubernatoris, flammâ tam velociter grassante, ut nulla ejus exstinguendæ spes adforet. Vix per tempus licebat se in cymbas recipere, et ab incensâ nave paululùm discedere, cùm, flammâ cameram, in quâ pulvis tormentarius sepositus est, corripiente, discerpta navis dissiluit. »

Dum hæc narrarentur, sedebat in angulo Robinson silens, pallidusque, similis homini quem malefacti remordet conscientia. « Bone Deus ! ait ille secum, si cum hominibus illis, inter quos sunt profectò quidam longè quàm ego meliores, tam malè agitur, heu ! quid mihi exspectandum, qui sic erga parentes peccaverim ? »

Cùm illi cibo aliquo refecti fuissent, tum unus qui dignitate cæteris præstare videbatur, præfectum adiit, crumenamque aureis nummis plenam porrigens, « Ego inquit, miseram illam navem instruxi ; hoc solum eripui, oroque ut pignus grati pro salute animi accipias. »

Tum verò fuit res spectaculo digna, certamen ambos inter viros, uter hinc gratior, inde honestior foret.

« Absit sanè, respondet præfectus, ut munus tuum accipiam. Cùm ego vobis opem tuli, nihil aliud egi quàm quod à naturâ homini erga hominem præscriptum est, scilicet ut homo homini, quicumque sit, consulat, ob eam causam quòd is homo sit. »

Frustrà ille præfectum urgere, ut oblatum munus acciperet ; perseveranter negavit, rogans, ut rem planè dimitteret. Tum deliberatur, quònam servati homines essent vehendi. Duplex erat causa cur ad Guineam non ducerentur. Primò quidem minimè opus erat longum iter in eam regionem facere, nihil ibi negotii habentibus.

Nec deinde tanta aderat in nave ciborum copia, undè tot navigantes in itinere victitarent.

Præfectus tandem statuit, omissâ propriâ utilitate, centum et ampliùs milliaribus à viâ rectâ deflectere, eosque in Terram Novam transportare, ubi sperabat fore, ut sese offerret opportunitas in Galliam cum piscatoribus asellorum redeundi. Eò igitur cursum direxit ; cùmque advenisset, naves Gallicas nactus est, quæ miseros receperunt. His peractis, iter suum ad Guineam prosecutus est.

Tum navis celerrimo cursu, aquas secat ; quâ navigandi velocitate Robinson noster mirè delectatus est. Post aliquot dies, ecce magnam navem conspiciunt, ad se tendentem. Mox verò audiunt sonitum tormentorum periculi instantis indicem, et animadvertunt navem esse duobus malis orbatam. Cùm ad eam propiùs accessissent, qui in eâ vehebantur, sublatis manibus, miserabiliter exclamant : « Servate infelices quibus omnibus pereundum est, nisi vos eorum miserebit. »

Tum ex iis quæsitum est quid mali accidisset ; quidam verò ex illis sic orsus est :

« Angli sumus, ex insulâ Jamaica, sacchari vecturam inde deportaturi. Ibi dum navis staret anchoris alligata, præfectus cum gubernatore in terram descendit, ad merces aliquas insuper emendas.

« Intereà exorta est tempestas, tanto turbine, ut, fune disrupto, navis ex portu in altum propelleretur. Tempestas ista tres dies noctesque sæviit : tum malis omnibus amissis, centum et plura milliaria abrepti sumus. Accedit ad hanc nostram calamitatem, quòd nemo nostrorum artis nauticæ peritus sit : novem jam integras hebdomades hinc et inde jactati, victum omnem consumpsimus, et nostri plerique jacent fame exhausti. »

Bonus itaque præfectus statim cymbam exponi jussit, assumptâque secum idoneâ ciborum copiâ, ipse cum Robinsone ad navem accedit. Erat sanè lugenda prorsùs omnium conditio qui in illâ vehebantur : universi inediâ quasi consumpti ; nonnulli vix poterant pedibus stare.

Cùm autem cubiculum nauticum intrâssent, horrendum visu ! jacebant humi mater, filius et servula, qui omnes fame enecti videbantur. Mox autem deprehensum est, reliquias in eis animæ vitalis superesse. Postquam enim nonnullæ succi è carne expressi guttæ in os cujusque instillatæ sunt, lucem oculis quærere cœperunt.

Mater præ nimiâ virium imbecillitate nihil quidquam absorbere poterat ; cùm autem innuisset, ut tantummodò filio suo consuleretur, mox illa exspiravit.

Inter hæc duo reliqui animam receperant ; atque ut erant ætate robustiores, præfecti diligentiâ feliciùs servati sunt. Cùm autem juvenis, oculis in matrem conjectis, mortuam esse intellexisset, tantus eum invasit dolor, ut deficientibus iterùm viribus ægrè ad vitam revocari posset. Vicit tamen cura, atque ille cum servâ quoque è faucibus mortis ereptus est. Deinde præfectus navem omni genere alimentorum instruxit, malos à fabris suis reficiendos curavit, ignarisque maris peritum nautam dedit, qui navem regeret ; atque ad terram proximam ipse tendit, ut novam cibariorum comparationem faceret. Hæc erat insula Madeira, una è Canariis. Robinson unà cum præfecto in terram descendit, atque ibi lætissimo fortunatæ illius insulæ adspectu satiari non potuit. Scilicet terra partim in planitiem porrecta, partim in colliculos molliter assurgens, vernantem frugiferarum arborum copiam explicat. Cœli admodum jucunda temperies : nullus enim hìc hiemis rigor ; ita vim omnem frigoris retundunt clementiores solis radii mollesque favoniorum animæ, quarum flabellis regio tota circumquàque ventilatur. Erant in oculis, quàm longè patebat prospectus, segetes in agris benè pinguibus diffusæ, juga montium continuis vitibus consita. Ut arridebant Robinsoni nostro pendentes racemi ! Ô quales ille hausit delicias, cùm præfectus ære dato impetravit, ut juveni liceret uvis pro libidine satiari. Postquam ibi aliquantùm temporis moratus esset navis reficiendæ causâ, anchoram solvit.

Per plures continuos dies felicissimo cursu usi sunt.

At ecce repentè vehemens tempestas ab austro oritur. Spumabant fluctus, et in immensam surgebant altitudinem. Navis tamen stetit invicta ; sed cùm sex dies continuos atrox tempestas sæviisset, illa tam longè à viâ dejecta est, ut nec præfectus, nec gubernator ampliùs intelligerent, quonam in loco versarentur. Arbitrabantur tamen se ab insulis, quæ Caraïbæ vocantur, non multum distare. Septimo autem die, cùm primùm illucesceret, è nautis quidam, ingenti omnium lætitiâ, terram inclamat. Tum omnes in stegam conscendere, visuri quænam sit terra illa ad quam appulsuri sunt. Sed nunc lætitia in summum terrorem mutata est. Ecce enim navis impingitur : quo ictu qui stabant in stegâ excussi omnes planè corruerunt.

Scilicet navis in syrtem tam vehementi impetu allisa erat, ut hæreret quasi affixa. Confestìm verò fluctus spumantes tantam vim aquæ in stegam profuderunt, ut omnibus in cubiculo fuerit confugiendum, ne ipsi abriperentur.

Tum flebilis nautarum oriri clamor ; tum ejulatus hinc Deum orantium, inde clamantium : alii desperantes sibi crines avellere, quidam jacere semianimi.

Hos inter Robinson erat exspiranti similis ; ac repentè exclamant navem dehiscere. Itaque in stegam omnes accurrere, et demissam quàm celerrimè in scapham omnes desilire. Tanta autem erat multitudo inconsultè ruentium, ut vix scapha palmæ latitudine undas superaret. Cùm verò terra procul obesset, cuncti de orâ unquàm assequendâ, sæviente adeò tempestate, desperabant.

At ecce ingens fluctus ad scapham volvi, montis instar : quo omnes conspecto obstupescere, remosque dimittere. Nunc, nunc instat periculum. Et jam aquæ mons scapham assequitur subvertitque ; tum universi hauriuntur.

————

Caput tertium.

Sera Robinsonis pœnitentia. — Desperatio. — Vitam miserè sustentat. — Habitat in speluncâ.

Felici fato contigit, ut ingens ille fluctus qui Robinsonem absorpserat, idem vi magnâ reciprocans, hominem in vado exspueret. Hic cùm præter exspectationem in sicco versaretur, tum extremis viribus usus est, ut summam in oram adscenderet ; cùmque eò pervenisset, cœpit circumspicere. Eheu ! qualia oculis obversantur ! scapha, navis, socii, omnia demersa. Nihil omninò reliquum præter avulsas tabulas, quæ fluctuantes ad terram ferebantur. Unus ipse, unus mortem effugerat. Gaudio igitur et terrore trepidans, in genua procubuit, manibusque sublatis, lacrymis perfusus, Deo pro salutis miraculo gratias egit. Cùm verò nihil præter arbusta aut arbores deprehenderet, nec ulla vestigia, unde intelligere posset hanc regionem ab hominibus incoli, jam gravissimum illi videbatur vitam sic in solitudine degere. Venit quoque in mentem esse fortè vagantes belluas, aut feros homines ; tùm multò majori horrore perculsus est. Itaque primum præ timore nec stare ausus, nec progredi, circumspectare omnia, et vel minimo strepitu expavescere. Sed mox quâ ardebat sitis torporem istum excussit ; quam cùm diutiùs tolerare non posset, fontem aut rivum indagare cœpit, et sic vestiganti occurrit manans per herbas rivulus : quem ille secutus, invenit fontem liquidissimum, quo valdè recreatus est.

Nec illum fames tunc maximè urgebat ; quippe cui angor terrorque omnem cibi appetitum exemerant. Sed erant adeò exhaustæ illius vires, ut multò magis requiescere optaret. Attamen caput erat locum invenire, in quo tutus pernoctaret. Nulla domus, nullum tugurium, nullum specus erat in conspectu. Sic diù consilii inops flevit. Tandem aves imitari, hospitiumque in arbore quærere statuit. Ac brevì unam prospexit tam densam opacamque, ut commodè insidere dorsumque acclinare posset : hanc adscendit reptando, pièque Deum precatus, cùm se composuisset, statim obdormivit. Inter somnum, illius menti, ut erat curarum æstu jactata, rerum earum, quæ pridiè vigilanti acciderant, recursabant imagines. Videre sibi videbatur motum et agitationem fluctuum navem haurientium, nautarumque ejulatus exaudire. Sibi in animo fingebat parentes luctu ac mœrore confectos, qui filii vicem dolentes, manibus ad cœlum sublatis, flebant, et omne prorsùs solatium aversabantur. Tunc altâ voce exclamat, inter somniandum : « Adsum, adsum, parentes carissimi ! » Dumque amplexu matrem petit, decidit ex arbore. Sed fortè quod ipsi faustum fuit, sedem in loco non ita sublimi posuerat, solumque tam denso gramine vestitum erat, ut ille casu non ita gravi decideret. Iterum arborem suam conscendit, in quâ manibus retinens surculos circâ eminentes, ad ortum solis remansit.

Primâ luce cœpit cogitare, quâ ratione victum sibi pararet. Omnes verò arbores quas hactenus conspexerat, erant ex earum genere quas campêche vocamus ; atque illæ folia quidem, sed fructus ferunt omninò nullos.

Nec satis illi liquebat, quid sibi faciendum esset. Ex arbore tamen descendit. Cùm autem pridiè nihil omnino comedisset, cœpit fame sævissimâ laborare : itaque huc illuc per aliquot millia passuum discurrit ; sed discurrendo nihil invenit, nisi arbores steriles et gramina.

Tunc summo angore excruciatus famem et ultima sibimet ominabatur : « Pereundum mihi erit fame ! » exclamat, miserabiliter ejulans. Desperanti verò necessitas satis animi viriumque adjecit, ut se ad littus maris conferret, investigaretque diligentiùs, si quid fortè alimenti inveniret. Sed sua eum spes fefellit. Hìc verò debilitatus fractusque procubuit, facie in terram demissâ, flentemque miserè pœnituit, quòd non fuisset fluctibus et ipse obrutus. Et jam statuerat in hoc miserabili rerum articulo exspectare, dum lenta fames morte omnium teterrimâ consumeret vitam, cùm fortè conversus, ecce conspexit nonnullas in arenâ squamas ostrearum. Avidus itaque eò accurrere, circumspicere, scrutari, num fortè plenas quasdam reperiret, repertisque exsultare.

Ac primò quidem illas non sine difficultate aperuit ; sed inserto plano eodemque acuto silice perfecit, ut triginta circiter haustis ventrem paululùm placaret. Cùm nunc certior esset, se posse quamvis miserè sustentare vitam, jam maximè sollicitus erat, quò se à feris hominibus aut bestiis tutum reciperet.

Tum in montem summum, ægrè, ut erat satis excelsus, adscendit, unde quàm latissimè circumspicere poterat. Sed quantus eum terror invasit, cùm vidisset se esse in insulâ, neque ullam omninò, quàm longè aciem oculorum intendere posset, terram apparere, præter tres parvas insulas, quæ, spatio aliquot milliarium interjecto, ex æquore eminebant !

« Heu ! me miserum ! exclamat, manibus ad cœlum miserabiliter sublatis. Me ne ab hominum commercio ita sejunctum esse, ut mihi in hâc solitudine vivendum sit velut feræ bestiæ ! Heu ! parentes optimi, nunquam igitur ego vos revisam ! Nunquam licebit culpæ meæ veniam exorare ! »

Et sic dolens descendit de monte, circumspiciens, ubi posset in tuto se collocare. Diù autem frustrà indagavit ; tandem ad locum editorem pervenit, ex adversâ parte, instar parietis, præruptum. Cùm accuratiùs exploraret, locum invenit leviter excavatum, satis angusto aditu. Hìc si uncum, si scalprum, aut alia quævis instrumenta habuisset, facili negotio cavum in saxo excisum per fragmenta habitaculo idoneum fecisset. Sed cùm hæc omnia desideraret, huic inopiæ medendum erat.

Cùm diù multùmque deliberâsset, sic secum statuit : « Arbores, quas hìc video, salicibus patriis similes sunt, quæ, si transferantur, novas facilè radices agunt. Eruam igitur manibus satis magnam earum copiam, quæ, ante cavum denso ordine consitæ, erunt pro munimento ; cùm illæ radices egerint, ibi licebit clauso et securo mihi quasi in domo dormire. »

Tunc felici hoc invento lætus, ad opus statim se accinxit. Sed quanto majore gaudio exsultavit, cùm huic loco proximum fontem liquidissimum prospexisset è monte exsilientem ! Eò statim properavit, quia, cùm huc illuc fervente sole discurrisset, multùm æstuabat.

Posteà verò cœpit manibus et multo sudore teneras aliquot arbores exstirpare, quas eò transtulit, ubi sedem sibi destinaverat, atque ibi quòque cavum fodere manibus oportuit, in quo arbores insereret : hoc verò multum temporis requirente, vesper advenit, vix quinque aut sex numero arboribus consitis. Fame compulsus, oram maris rursùs petiit, ut novas conquireret ostreas. Sed cùm æstus rediisset, totum littus occupaverant undæ : ægrè igitur unam aut alteram reperit, et sic malè pastus cubitum ire coactus est. Reversus est igitur ad arborem suam, ibi pernoctaturus, donec hospitium sibi tutum confecisset. Ne autem hâc nocte idem ipsi accideret quod superiori, genualibus se ei ramo religavit, ad quem dorsum priùs acclinaverat, cùmque summo rerum creatori se commendâsset, tranquillè obdormivit.

————

Caput quartum.

Robinson reperit poma eximiæ magnitudinis. — Sibi conficit varia instrumenta. — Funiculos. — Stratum. — Umbellam. — Peram. — Calendarium.

Hac nocte Robinson non decidit ex arbore ; sed placidè usque ad ortum solis quievit.

Primâ luce, littus petiit, ut, collectis ibi ostreis, ad opus inchoatum reverteretur. Cùm eò aliâ viâ tenderet, eunti contigit invenire arborem quæ poma inusitatæ magnitudinis ferebat. Etsi eorum indolem ignorabat, sperans tamen ea fore quibus vesci posset, unam ex iis decussit. Erat autem nux oblonga nec minor capite pueruli, quæ vulgò in Americæ insulis vocatur cocossa. Erat nucleus quasi medulla et succus qui saporem olei ex dulci amygdalâ expressi referebat, atque in medio lac exquisitum.

Cùm stomachum latrantem una non placaret, secundam, tertiam quoque decussit, quibus abundè satiatus, tamen littus maris petiit ; cùmque mare reddidisset terras paulò ante salo mersas, nonnullas passim in sicco ostreas reperit. Magnam quoque et planam in littore concham invenit, quâ pro spathâ usus est ; atque illud ipsi non mediocri fuit adjumento. Nec multò post plantam deprehendit fibroso caule, qualis est apud nos lini aut cannabis.

Hæc ille et talia quovis alio tempore neglexisset ; nunc verò nihil omittebat, intentus ad singula, si fortè inde aliquid utilitatis caperet.

Itaque sperans id plantæ genus non minùs sibi fore opportunum, quàm linum nobis, aut cannabem, magnam ejus copiam evulsit, colligatosque fasciculos in aquam demersit.

Diebus aliquot peractis, cùm animadvertisset exteriorem crustam aquâ jam satis emollitam, fasciculis inde sublatis, stirpes molliores factas ad solem apricum explicuit. Quibus vix mediocriter siccatis, tentavit num hoc quòque lini instar repetito fustis ictu conteri posset. Cùmque res ex sententiâ cessisset, confestim funiculos facere tentat tantâ firmitate, at concham baculo affixam alligare posset. Et sic habuit instrumentum haud absimile ligoni olitoris.

Tum verò opus assiduè persecutus est, densasque conseruit arbores, donec areolam ante propositum sibi habitaculum omninò sepsisset ; atque inde quasi paries exstitit adeò validus, ut nonnisi vi multâ expugnari posset.

Illas veniente die, illas decedente irrigabat aquâ è fonte proximo haustâ. Ac brevì magno cum gaudio teneras vidit arbores suas virescentes, crescentesque adeò feliciter, ut mira esset in ipso adspectu loci amœnitas.

Cùm septum perfecisset, continuum resti torquendæ impendit diem, ex quâ sibi scalam conficeret : noluerat enim habitaculum suum portâ claudere, ne satis firma non foret adversus irruentis feræ impetum.

Quæ rupes habitaculo imminebat, habebat circiter duodecim pedum altitudinem : stabat in summâ arbor, cui scalam ita alligavit, ut in terram dependeret. Tum ipse conscendere rupem aggressus est ; quæ res ex voto cessit.

His omnibus confectis, secum deliberare cœpit quomodò cavum augeret, ita ut esset spatium in quo habitaret. Atque facilè intellexit tale opus solis manibus non esse suscipiendum. Excogitandum erat instrumentum, quod foret adjumento.

Eâ mente regionem lustravit, et post multas investigationes nactus est lapidem securis formam referentem, præacutum, atque in eo foramen in quo manubrium intrudi posset. Quæ res quoque multo labore, et lapide alio adhibito feliciter successit. Cùmque fustem alligâsset funiculis quos propriâ arte paraverat, hærebat manubrium quasi clavis affixum.

Dum pergit quærere, duos invenit lapides alios variis operibus aptos : alter instar erat tudiculæ ; alter ita formatus, ut aciem cunei haberet. Utroque Robinson assumpto, tam alacri animo reversus est, ut extemplò se ad opus accingeret.

Qui quidem tum cuneo, tum tudiculâ sensim multa rupis fragmenta decussit. Res erat plena sanè laboris. Sed diebus aliquot in opere consumptis tantoperè processerat, ut spatium cubiculo idoneum existimaret. Tunc avulso gramine siccatoque, fœnum confecit, lectulum inde commodum sibi paraturus.

Nihil igitur fuit impedimento, quominùs in suggestu molli somno indulgeret, postquam, alitum more, sedenti in arbore octo et ampliùs noctes fuerant traducendae. Ô quantâ voluptate perfusus est, cùm licuit fessos artus in lectulo componere !

Dominica dies proxima erat. Quam Robinson orando et meditando consumpsit, rogans Deum sibi peccatorum veniam, parentibus verò miseris præsidium et solatia.

Atque ne dierum ordo excideret è memoriâ, diem verò dominicam semper dignosceret, venit in mentem Robinsoni sibi calendarium condere ; non illud quidem tam accuratum, nec typis impressum, quali nos in Europâ utimur ; ejus modi tamen, ut ad dies numerandos sufficeret. Quod quidem tali modo assecutus est. Quatuor arboribus contiguis cortice quàm levissimo electis, unam, quæ magnitudine cæteras superabat, quoque vespere lineolâ incisâ notavit, quae diem absolutum significaret. Post incisas septem lineolas, erat finis hebdomadæ, et hunc indicabat exarata in proximâ arbore linea.

Quoties in alterâ hâc arbore quatuor aut quinque lineolas insculpserat, in tertiâ arbore simili lineâ notabat integrum mensem elapsum. Duodecim autem lineis menstruis absolutis, in quartâ arbore signabat annum peractum. Cùm autem menses quique non sint pari dierum numero, vicibus alternis, triginta uni, triginta et unum alteri incidebat, excepto mense februario, quem octo et viginti tantùm lineolis designabat.

His ergo annalibus, Robinson temporum ordinem servavit, diemque dominicam à cæteris dignoscere potuit, quam more christianorum ritè celebraret.

Interim erat consumpta maxima pars nucum cocossæ ejus, quam unam huc usque invenerat ; atque in littore tam raræ apparebant ostreæ, ut homini alendo non sufficerent. Itaque de victu iterùm sollicitus esse cœpit.

Hactenus quidem non longè ab habitaculo suo discesserat, metu ferarum aut hominum. Jam verò necessitate coactus, insulam perlustrare ausus est, ut nova quæreret alimenta ; constituitque die proximâ facere excursionem. Sed, ut se à nimio solis æstu defenderet, vesperam istam umbellæ conficiendæ impendit. Cùm haberet neque linteum, neque virgulas balænarum, nec forfices, neque acum, neque fila, è viminibus salignis tegmen struxit, et insertum in mediâ parte baculum funiculis alligavit. Tum ex arbore cocossæ folia sumpsit latiora, quæ tegmini spinis affixit. Sicque umbellam confecit tantâ densitate, ut solis radiis esset omninò impervia. Atque eâdem arte textis funiculis fabricavit sibi peram, in quâ et victum secum portaret, et conderet alimenta, si modò quædam invenire sibi contigisset.

Tum verò tantoperè lætatus est opere perfecto, ut noctem præ gaudio insomnem traduxerit.

————

Caput quintum.

Robinson insulam perlustrat. — Magnus terror. — In gaudium vertitur. — Descriptio lamæ. — Unum occidit. — Sed igne caret. — Carnem more Tartarorum coquit.

Robinson vix ortum diei exspectare poterat ; ita prævertit lucem ipsam. Peram funemque corpori circumdedit ; securique pro gladio cinctus, et umbellâ humeris impositâ, in viam alacriter se dedit. Ac primùm arborem cocossam adiit, ut unam aut alteram nucem decerperet ; tum littus quòque revisit, ostreas collecturus. Cumque utriusque generis satis magnam copiam sibi comparavisset, iter ingressus est.

Mira cœli matutini erat serenitas. Sua redeunte luce singulis rebus forma redierat. Sol oriens clarissimo fulgebat splendore, quasi ex oceano emergeret, arborumque cacumina veluti inaurabat. Multæ undique aves variis mirisque pictæ coloribus carmen canebant matutinum, auroram salutantes. Puro frigidoque aere, flores suavissimum odorem exhalabant.

Robinson gaudii et gratitudinis sensu perfusus : « Hìc quoque, ait, hìc Deus se benignissimum declarat. » Tum vocem ipse suam cantibus avium miscuit, verbaque cecinit, quæ pietas suggerebat.

Cùm Robinson à bestiis ferisque hominibus sibi metuere non desiisset, in itinere silvas dumetaque sedulò vitabat, ea autem petebat loca, ubi quàm latissime pateret prospectus. Illa autem ipsa erant maximè nuda steriliaque : quamvis igitur satis longum spatium emensus esset, nihil tamen invenerat, quod sibi aliquâ ex parte prodesset. Tandem in fruticem incidit, quem accuratiùs explorandum censuit. Erant herbæ tam densæ, ut silvulam referrent : aliæ flores subrubros, aliæ albicantes, nonnullæ florum loco poma viridia ferebant. Extemplò itaque gustat unum ex iis ; sed erat adeò acerbum, ut indignatus stirpem undè istud decerpserat, evulserit. Tum verò miranti apparuerunt tubercula diversæ magnitudinis, quae ab ipsis stirpium radicibus pendebant. Confestim quòque existimavit, ista verè esse plantæ istius fructus, eaque curiosiùs considerare cœpit. Cùm verò ipsius palato minimè arrisisset sapor, jam in eo erat ut ista omnia abjiceret, cùm secum reputavit, non ea esse inutilia omninò habenda, quorum usus primo statim adspectu intelligi non possit. Itaque, nonnullis tuberibus in peram demissis, Robinson longiùs progreditur, lento tamen gradu et maximè cauto. Si vel minimum strepitum audiret dumetorum, aut arborum, quas aura agitabat, continuò securim corripere, quâ se defenderet. Semper autem non sine gaudio animadvertit timorem vanum fuisse. Tandem devenit ad rivum, ubi prandere constituit. Igitur sub arbore altâ umbrosâque consedit ; jamque cœperat magnâ cum voluptate epulari, cùm repentè strepitu quodam longinquo vehementer exterritus est. Timidus itaque circumspexit, tandemque gregem magnum vidit pecudum ovibus nostris similium, nisi quòd eminente paululùm dorso camelorum formam referant ; cæterùm ovibus nostris paulo grandiores.

Huic animalium generi elegans caput, oculi venusti, os productum, crassiora labia ; idem pes ac bovi, bifidus, sed ungue simul postico instructus, quo veluti morsu anchoræ cujusdam utuntur per abrupta, quæ scandunt lubentiùs.

Lama lentus incedit composito gravique, sed eodem certo passu ; quippe qui leucas aut quatuor aut quinque in diem per loca jumentis impervia cæteris conficiat, per anfractus descendat præcipites, idemque saxa ardua et ipsis hominibus inaccessa exsuperet. Quatriduum fermè emensus iter, ipse per horas quatuor et viginti ultrò cessat et quiescit. Placidum ipsis, mite et prudens ingenium ; sicubi consistere placuit, flectere illi genua, corpusque demittere, ne onus dimoveant, præcaventes. Deinde sibilo misso, nullâ morâ, cautè admodum surgentes, iter incœptum peragere. Herbas autem inter eundum depascunt ; noctu etiam dormientes ruminant, prono pectore pedibusque ad ventrem reductis decumbentes. Originem habent ex istâ Americæ regione quam Hispani tenent, quæque Peruvium dicitur.

Robinsonem, cùm animalia ista appropinquare vidisset, incessit dira cupido edendi carnem assam, quâ tandiù caruerat. Constitit post arborem securi instructus, sperans fore, ut aliquem propiùs transeuntem lamam facilè sterneret. Quod benè successit. Cùm enim unus è pullis satis appropinquâsset insidianti, Robinson cervicem ejus percussit tanto ictu, ut extemplò exanimis ille procideret ; humerisque impositum secum in habitaculum asportavit.

Cùm rediret, invenit aliquid, quo magnâ ipsum lætitiâ afficeret ; scilicet sex aut octo malos citreas sub quibus nonnulli fructus jam maturi ceciderant. Illis curiosè collectis, locoque notato, hilari animo domum contendit. Ibi autem primò cœpit lamam excoriare. Quod quidem confecit ope silicis acuti, quo pro cultro utebatur. Pellem detractam ad solem expandit ; quamquidem præviderat sibi non mediocri fore utilitati. Calceamenta enim tibialiaque longo usu attrita erant. Existimavit ergo, ubi calcei defecissent, se posse soccos è pelle conficere, quos pedibus subligaret. Sollicitus quoque de hieme, magnopere lætatus est, quod pellem villosam nactus esset, quâ se contra vim frigoris defenderet. Et quidem ab istâ sollicitudine vacuus esse potuisset, cùm in istis regionibus prope circulum æquinoctialem positis hiems sit nulla. Hoc autem Robinson ignorabat ; quippe qui puer omnem omninò doctrinam aversatus fuisset.

Pelle igitur detractâ, exemtis visceribus, dissectâque ut assaret posticâ parte, primam ad veru comparandum curam intendit. Atque hoc consilio arborem tenuem excidit, eamque, detracto cortice, ab extremo præacuit ; duos deinde ramos, qui furcæ speciem habebant, deligit, veru fulciendo idoneos. Quos etiam ab imâ parte cùm acuisset, in terram ex adverso defigit ; tum carnem veru transfixam inter furcas posuit. Nec mediocrem percepit lætitiam, cùm vidisset quàm aptè veru versaretur.

Jam præter ignem nihil Robinsoni deerat. Quem ex duobus ligni fragminibus inter se collisis elicere aggressus est, sed frustrà. Quoties enim, ligna, incalescere cœperant, toties ipse adeò defatigatus erat, ut aliquantulùm temporis à labore cessandum esset, ad vires reficiendas. Interim ligna refrigescere, omnisque labor irritus evadere. Tum ille iterùm, nec sine magno dolore, sensit quàm parvæ sint singulorum copiæ, quantaque emolumenta ex aliorum hominum societate deriventur : etenim si vel unum habuisset socium, qui, dum ipsum vires deficerent, terendi laborem continuâsset, profectò ligna demum ignem concepissent. Sed labor sic intermissus omninò periit.

Tandem animo fractus, lignis abjectis, considet in strato, capiteque reclinato oculos non semel conjicit in carnem illam quam nunc non datur comedere. Ad hæc cùm subitò in mentem hiems recurrisset, tanto angore oppressus est, ut è solo exsurgens animi reficiendi causâ aliquantulum circumiret.

Quibus cogitationibus æstuans, ad fontem se contulit, aquam frigidam putamine cocossæ inde hausturus. Succo deinde malorum citreorum admisto, potum satis suavem et recreandis viribus maximè in hoc rerum articulo idoneum, sibi paravit.

Attamen carnis, assæ desiderium nondum ille deposuerat : tandem verò Tartarorum recordatus est, quos audierat carnem, quam comedere cupiant, ephippiis subjectam citato cursu coquere. « Atque illud, ait secum, aliâ ratione assequi possum ; » et continuò rem tentare constituit.

Nec mora ; duos lapides satis latos et læves quærit, ejus similes ex quo securim confecerat. Tum hos inter aliquâ carnis parte interpositâ, superiorem lapidem tudiculâ perpetuò tundit. Quod cùm aliquandiù fecisset, lapis incalescere coepit : eò majori alacritate ille tundere ; nec elapsa est hora tantùm dimidia, cùm caro et fervore lapidis et repetitis ictibus adeò emollita est, ut satis esculenta esset, nec illa quidem eâ saporis suavitate, quâ caro aptè assata. Attamen Robinsoni nostro, qui tandiù carne caruerat, lautas dapes præbuit : quò autem carnis saporem jucundiorem redderet, succo malorum citreorum expresso eam infecit, et sic exquisitissimò epulatus est.

Prandio confecto deliberavit, quodnam opus tunc maximè sibi suscipiendum esset. Et sic multa secum in animo volventi suasit metus hiemis, ut plures lamas caperet aut interficeret, quorum pellibus uteretur. Qui cùm satis mansueti viderentur, facili negotio se voti compotem fore speravit. Hâc spe conceptâ ad lectum se contulit : somnus autem placidissimus præteritum diei laborem abundè compensavit.

————

Caput sextum.

Turbo ingens. — Tempestas, undè magnum Robinsoni beneficium. — Tædium solitudinis. — Aranea.

Robinson hâc quidem nocte placidè admodum dormivit. Cùm tandem expergefactus diem jam non parùm processisse animadverteret, surrexit celeriter lamas venaturus ; sed cœli tempestas obstitit. Quippe vix egresso, subitò regrediendum fuit ; scilicet imber tantâ vi de cœlo ruebat, ut nulla spes esset foràs eundi. Itaque exspectare statuit donec tempestas desiisset. Imbris verò violentia aucta est. Fulgura quòque ita micabant, ut tota quasi arderet spelunca. Tum tonitrua sequebantur, qualia nunquam audierat. Terra ipsa contremiscere, montesque ita reboare, ut fragoris istius nullus finis futurus esse videretur.

Cùm Robinson liberaliter non fuisset institutus, humanum erat timorem vanum et anilem concipere.

Sedebat ille in angulo speluncæ, junctis manibus, præsentibus graviora quæ sequerentur, metuens. Interim imber ingruere, fulgura coruscare, tonitrua perpetuò resonare. Appropinquabat hora meridiana, necdum tempestas desævierat. Nec ipse quidem multùm esuriebat Robinson ; quippe cui famem omnem angor exemisset : adeò tetris cogitationibus excruciabatur.

« Venit sanè dies, ait ille secum, in quâ placuit Deo parentum ultori pœnas à me repetere ; nec diutiùs ille paterna me caritate tuetur. Pereundum mihi est : nunquam ego parentes miseros revisam. »

Dum hæc secum ipse tristis volvit, vim tempestas remittit, et jam spes Robinsonis animum recreat : tum igitur in viam se conferre statuit. Cùm autem in eo esset ut peram securimque arriperet, ecce subitò..... attonitus in terram procidit.

Scilicet arbor speluncæ imminens, fulmine icta, tanto fragore disrupta est, ut Robinson exanimatus se ipsum interemtum putaret. Diù etiam sensu planè orbatus jacuit. Tandem cùm intellexisset se adhuc vivere, è solo sese erexit ; statim verò, ante ostium speluncæ, arboris à fulmine disruptæ atque prostratæ partem conspexit. Interim pluvia cessaverat, nec jam exaudiebantur tonitrua ; tum Robinson ausus est è speluncâ prodire. Quid verò ejus oculis objicitur ? Res scilicet quæ ipsi apertè declaravit, quàm parùm omni spe priùs abjectâ sapuisset : ardebat enim truncus arboris, fulmine ictæ.... Robinson igitur id subitò nactus est quo plurimùm indigebat. Tanto atque insperato lætus munere, manibus in cœlum sublatis, optimo hominum parenti gratias egit, qui vel inter maxime terribiles casus nostræ semper consulit felicitati.

Tum verò Robinsoni suppetiit ignis quem alere haud difficile fuit ; nec ampliùs causa suberat, cur de vitæ salute in desertâ hâc insulâ esset sollicitus.

Venatio in posterum dilata est, quoniam placuit utilitatem statim ex igne capere, carnemque veru adhuc affixam apparare. Tum coqui ministerio functus ignem movet, assamque sedulò versat.... Quàm juvabat flammas micantes tremulasque intueri ! Pretiosissimum enim divini numinis munus ignem è cœlo sibi demissum interpretatus, cogitansque, quantas inde percepturus esset utilitates, sæpiùs, propter memoriam beneficii, oculos in cœlum vertit.

Tum verò rem unam Robinson desiderabat, scilicet sal, quo carnem condiret ; speravit autem se quoque processu temporis id commodi genus inventurum. Nunc ergo satis illi fuit littus petere ad aquam cocossæ putamine hauriendam : quâ quidem cùm nihil melius adesset, carnem tunc irrigavit.

Quantam verò conceperit lætitiam, cùm primum ori suo frustum admovit, is tandem sibi fingere potest, qui per quatuor hebdomades continuas nihil ciborum ritè paratorum comederit, omnemque iis unquàm vescendi spem penitùs amiserit !

Summa erat Robinsonis felicitas ; sed sensit sibi aliquid deesse, scilicet hominem quîcum illam communicaret. Inest enim nobis quiddam ab ipsâ naturâ penitùs insitum, ut non alia res hominem magis delectet, quàm si cum homine versari possit et colloqui. Natura quippe nihil solitarium amat ; et si suppetant omnium rerum quas ipsa desiderat abundantia et copia, ereptâ hominis omninò adspiciendi potestate, nemo est tam ferreus qui id vitæ genus sustinere possit, cuique non auferat fructum voluptatum omnium solitudo. « Heu ! ait ille cum gemitu, ô me felicem, si mihi contingat societas unius amici aut unius hominis vel miserrimi cujus mutuâ in benevolentiâ conquiescam ! Si saltem adsit unum modò animal mansuetum, canis aut feles ; quod beneficiis mihi devinciam ! nunc autem mihi vivendum est prorsùs solitario, atque ab omni animantium societate remoto. » Hìc lacrymis genæ maduerunt. Tunc recordatus est præteriti temporis, quo puer adhuc, cùm posset jucundâ fratrum aut æqualium consuetudine frui, cum illis dissidia ac sæpè jurgia inierat, quorum nunc magnoperè eum pœnituit. « Eheu, secum reputavit, equidem tunc temporis parum intellexi, quanti amicus sit æstimandus, quantoque aliorum hominum amicitia sit adjumento ad benè et beatè vivendum. Ô ! si Deus mihi largiretur, ut aliquandò repuerascerem, quantâ ego benevolentiâ, quanto amore fratres meos aut æquales complecterer ! quàm lubenter leves illorum ferrem injurias, omniumque animos comitate et obsequio ad me allicerem ! Ô me infelicem qui, quanti sit amicitia, non antè didicerim quàm omnis spes illius unquàm fruendæ exciderit ! »

Has inter querelas, oculis fortè in ostium tugurii conjectis, araneam animadvertit, quæ telam suam in angulo quodam contexerat. Tantopere autem socio invento lætatus est, ut, qualis esset, minimè curaret. Juvabat intueri quâ arte telam à medio texere incipiat, ac deinde fila immittat alia in rectum, alia in orbem, maculasque, paribus semper intervallis, indissolubili nodo adnectat, quæ minora animantia veluti retibus implicata teneant. Itaque non desiit ei bis in die muscas culicesque sufficere. Illa quòque tantam cum hospite familiaritatem contraxit, ut, quoties hic telam tetigisset, illa, specu progrediens, prædam ex herili manu acciperet.

Jam nox appropinquabat, solque in aquis immergi videbatur. Oriens ex oppositâ cœli parte luna radios in speluncam fundebat tanto Robinsonis gaudio, ut ille aliquandiù somnum capere non posset. Tandem obdormivit, dum ignis, subjectâ materiâ, lentè alitur.

————

Caput septimum.

Præda ingens. — Deest res maximè necessaria. — Vota irrita. — Ambulatio. — Natatio. — Res variæ.

Robinson, cùm solis æstus in insulâ interdiù esset fervidissimus, matutinum inprimis aut vespertinum tempus operi impendere solebat. Itaque primo mane surrexit, cùmque ligna super foco reposuisset, dimidiam cocossæ nucem, quæ de hesternis epulis reliqua erat, comedit. Quo facto, cùm aliam lamæ partem veru affigere vellet, carnem jam putrescere, propter nimium calorem, sensit. Carendum igitur hodiè fuit voluptate, quam ex edendâ carne percepisset.

Deinde, humeris perâ venatoriâ cinctis, ad littus se contulit, ostreas collecturus. Ibi verò pro ostreis, quarum mira paucitas erat, aliud alimenti genus Robinsoni contigit invenire, quod certè utilitate ostreas vinceret ; animal cui tectum ipsa composuit natura, quod secum quòcumque libuerit gestat, testudinem nimirùm, tantâque illam magnitudine, quantâ in his regionibus rarò reperiunt : quippe librarum ferè quinquaginta pondus æquabat.

Sæpè Robinson audierat carnem testudinis jucundam esse, eamdemque salubrem. Prædam igitur humeris impositam Robinson lentè domum deportat. Tum securi suâ inferiorem partem conchæ percutit repetito ictu, donec frangeretur ; et sic testudine potitus, opimam ejus partem assandam resecuit. Quam cùm veru affixisset, ut magnam famem laborando contraxerat, vix exspectare potuit, donec esset ritè cocta.

Interim dum sedet assam versans, secum reputat, quid de reliquâ testudine sit faciendum, ne putredine corrumperetur. Ad illam enim muriâ condiendam et patinâ et sale carebat. Quomodo se inde expediat ?

Ægrè enim prævidit egregiam illam testudinem, quæ sibi vel octo et ampliùs dierum victum præbuisset, posterâ die putridam fore ; neque tamen animum subiit, quâ ratione illam condiret. Ac subitò hæc ei cogitatio in mentem venit. Superior testudinis crusta mactræ similitudinem aptissimè referebat. « Hæc erit, ait ille secum, pro patinâ. Unde autem salem petam ? Ô me stupidum ! ait, fronte simul percussâ. Nonne mihi est in potestate carnem aquâ marinâ irrigare, quæ quidem idem prorsùs aut fere præstabit ac si sale esset condita ? Optimè, egregiè, » iterùm iterùmque exclamat ; atque ille lætitiâ gestiens veru celeriùs versare.

Et nunc caro ritè assata est. Cùm esculentum quoddam ejus frustulum gustâsset, « Ah ! si modo, ait ille suspirans, fragmentum panis vel minutissimum mihi nunc contingat ! Quàm stultus ego fui, qui puer non intellexerim, quantum Dei erga homines beneficium panis sit ! Tunc temporis, ut satis mihi fieret, addendæ erant aliquæ deliciæ. Ô utinam nunc mihi adsit fragmentum quodlibet panis illius quem tunc ad canem nostrum horti custodem projiciebam ! Quàm me felicem nunc prædicarem ! »

Robinson igitur quam lautissimè posset, epulatus est. Deinde, fervidissimo diei tempore, paululum in strato recubuit, ut secum meditaretur, quodnam potissimùm opus susciperet, cùm remisso calore liceret operam in aliquid conferre.