Pons tironum

Produced by an anonymous Project Gutenberg volunteer

[Transcriber's note: This text marks a few vowels as long which are considered short by the Oxford Latin Dictionary/OLD (or vice versa). This affects the following words: (i) 'mīsceō' (long i); OLD considers 'misceō' (short i) correct. (ii) 'affīrmō' (long i); OLD considers 'affirmō' (short i) correct. (iii) 'mīttō' (long i); OLD considers 'mittō' correct. This affects also the corresponding composites. (iv) 'īmmō' (long i), whereas OLD considers 'immō' (short i) correct (v) 'līttera' (long i, 2 't'); OLD considers 'littera' or 'lītera' correct (vi) īgnis (long first i); OLD considers 'ignis' (short first i) correct (vii) Some prefixes "in-" (like īnsalūbris) have 'long i' in the text, but are considered short in the OLD. In the "Poēta" chapter, one misprint has been corrected: "dormio" -> "dormiō".

In the appendix, which lists the vocabulary ("index verbōrum"), a few words are explained by pictures. To avoid these pictures in the interest of readers who cannot display pictures on their devices, they have been replaced by their definitions in English, using the label 'Image.']

QUEM FECERUNT R. B. APPLETON ET W. H. S. JONES

Trita manu puerili est ut, mea cura, senescas; si modo non frustra, non mihi tota peris.

LONDINII APUD AEDES G. BELL ET FILIORUM
CIↃIↃCCCCXIIII

PRAEFATIO

Libellum habes, lector benevole, quo quasi ponte usi tirones a primo tirocinii anno in secundum transire possint. Primo enim anno solum simplices, quas vocant, sententiae tractari solent; secundo autem adfectanda sunt difficiliora. Multa singularum constructionum exempla in unoquoque capite ita congregata sunt ut discipuli ipsa similium sententiarum frequentia sensim difficultates superare possint. Latinam linguam ubique, nusquam invenies Anglicum.

Gratias debemus maximas amico nostro A. W. Spratt, Aulae S. Catharinae socio, et W. H. D. Rouse, viro doctissimo, gratissima nobis amicitia coniuncto, qui ambo, qua sunt benevolentia, multis modis nos adiuverunt. Si tamen menda te offendent, ita nobis ipsis culpam ascribe, ut veniam non omnino deneges.

R. B. A.
W. H. S. J.

EXPERGĪSCOR.

Animum attende! Imperō tibi ut animum attendās.

Ante lūcem servus quīdam nōmine Dāvus ad cellam, ubi dormiō, venit; forēs pulsat, āc mihi ut surgam imperat. Ego dormīre volō; servō igitur ut abeat imperō. Servus abit, sed pater eum redīre iubet. Redit igitur et clāmāns "Pater tuus," inquit, "ut statim surgās tibi imperat." Ē lectulō, in quō dormiēbam, sine morā surgō; sed vestēs, quibus mē amicīre soleō, invenīre nōn possum. Dāvō igitur ut novam tunicam quaerat imperō. Ille autem "Cūr," inquit, "quod māter tibi imperat numquam facis? Cūr eī nōn pārēs? Nam semper tibi imperat ut tunicam apud lectulum tuum dēpōnās." Ego tamen īrātus eī ut taceat imperō. Tacet igitur et aliī imperat servō ut tunicam novam mihi det. Servus ille alteram tunicam adfert, et mihi "Dāvus," inquit, "ut hanc tunicam tibi darem mihi imperāvit. Imperāvit quoque ut celeriter tē amicīrēs." Fēstīnō igitur et servum alterum calceōs (quōs in pedibus gerere soleō) adferre iubeō. Calceōs ille adfert, quōs ego pedibus indūcō. Deinde redit Dāvus, et "Māter tua," inquit, "ut statim ad sē veniās tibi imperat." Ad mātrem igitur eō, quae tunicam et calceōs meōs cūriōsē īnspicit, et ut comās pectam mihi imperat. Dāvum igitur pectinem (quō comās pectimus) quaerere iubeō. Deinde māter mihi imperat ut collum iterum lavem, atque ut ad lūdum lītterārium (ubi nōs puerī lītterās discimus) proficīscar. Servum mēcum īre iubet. Hīc igitur servus, quī paedagōgus appellātur, mē ad lūdum comitātur. Loculōs meōs (quī librōs continent) ut portet imperō; at ille mihi imperat nē in viīs morer. Hōc modō ad lūdum venīmus, et paedagōgō ut domum redeat imperō.

Māter ad lūdum nōn it. Servōs ad sē venīre iubet. Omnibus nē tempus terant imperat; hunc ātrium purgāre, illum aquam ex impluviō (hōc est, ē stāgnō in mediō ātriō sitō in quod pluviae cadunt) adferre iubet. Dāvō tamen ut ad macellum (ubi multae sunt tabernae ex quibus variās rēs emimus) eat cibumque emat imperat. Dāvus igitur ad macellum abit et vēnditōrī ut būbulam domum nostram tempore mīttat imperat. Saepenumerō tamen vēnditor nōn tempore mīttit. Pater igitur īrātus Dāvum ad sē venīre iubet et "Nōnne," inquit, "domina tibi imperāvit ut cibum emerēs?" Cuī Dāvus "Imperāvit," inquit, "ut ad macellum īrem. Ad macellum īvī; laniō, ā quō carnem emere solēmus, ut būbulam mihi mōnstrāret imperāvī; nūllam praestō habēbat, sed aliī cuīdam ut bovem quaereret imperāvit; alius ille in agrōs abīvit, agricolaeque ut bovem trucīdāret imperāvit. Agricola uxōrī imperāvit ut cultrum sibi daret; uxor vīcīnō, quī prope habitābat, cuī mūtuum dederat cultrum, ut sibi redderet imperāvit. Is cultrum reddidit, et uxōrī imperāvit ut grātiās marītō ageret. Uxor marītō suō cultrum dedit, eīque ut bovem statim trucīdāret imperāvit. Marītus ēius bovem trucīdāvit, servīsque ut ad macellum portārent imperāvit. Servī ad macellum bovem portāvērunt, laniōque ut pecūniam solveret imperāvērunt. Lanius eīs nē nimis poscerent imperāvit; ego quoque laniō nē nimis ā mē posceret imperāvī; būbulam ad nōs statim mīttere iūssī. Lanius ad nōs būbulam mīsit; ego coquō dedī, eīque ut statim coqueret imperāvī. Coquus mihi ut omnia tibi expōnerem imperāvit, āc būbulam coquere incēpit, quae nunc, ecce! parāta adest." Pater servum būbulam adportantem vīdit, et Dāvō ut ad culīnam redīret imperāvit.

Pater mihi nē nimis celeriter edam semper imperat. Ō mē miserum, ut multa sunt quibus semper dēbēmus abstinēre! Magister semper mihi imperat nē in lūdō lūdam; paedagōgus nē in viīs morer imperat; māter mihi nē digitōs rōdam imperat, imperat quoque nē frāterculum laedam. Frāterculus mihi nē crepundiīs suīs (quibus ipse lūdere solet) lūdam imperat. Herī frāterculum crepundia in ōs īnserentem vīdī, cuī "Nōnne," inquam, "māter tibi imperāvit nē crepundia in ōs īnsererēs?" āc crepundia ab eō āvellere cōnābar. Ille autem vāgīre incēpit; imperāvī eī nē īnfantem sē praestāret; vāgītum tamen māter audīvit, et mihi ut statim ad sē īrem imperāvit. "Nōnne," inquit, "tibi imperāvī nē frātrem laederēs?" Cuī ego "Nōnne frātrī," inquam, "imperāvistī nē crepundia in ōs īnsereret? Ille tamen crepundia hōc modō in ōs īnserēbat"—et digitōs in ōs īnseruī. Sed—ō mē miserum!—digitōs māter vīdit et "Nōnne," inquit, "nē digitōs mordērēs tibi imperāvī?" Deinde paedagōgum ad sē venīre iubet, cuī ut mē ad patrem dūcat imperat. Paedagōgus mē ad patrem dūcit. Ego īre nōlō; itaque moror, sed paedagōgus "Nōnne," inquit, "saepenumerō nē morēris tibi imperāvī?" Pater mē reprehendit et "Nōnne," inquit, "ut mātrī semper oboedīrēs tibi herī imperāvī? " Ego nihil respondeō, et pater mē ad cubiculum abīre iubet.

POĒTA.

Magister venit ut discipulōs doceat.
Discipulī ut recitent librōs aperiunt.

Posterō diē pater meus negōtia aliquot āctūrus in urbem est prōgrēssus. Dum ante tabernam quandam stat, subitō accurrit malus nescioquis poēta quī "Carmen," inquit, "ut recitem, amīce, ad tē veniō." Cuī pater "Nōn vacō," respondet, nē tālī pēste vexētur. Merīdiē in porticū Pompēiī ut sē recreāret cōnsēdit; cuī sedentī Ligurīnus īdem accurrēns "Ō optime," inquit, "iterum ad tē veniō ut carmina mea recitem." Cuī pater "Nōn vacō," inquit, "nam ut dormīrem hūc ā multitūdine recēssī." Ligurīnus discēssit, et pater iterum obdormīvit. Octāvā hōrā, in thermās fūgit nē iterum poētae fieret obvius. Sed statim ad aurem sonat "Ō optime patrōne, vēnī tibi carmen aliquod recitātum." Fugit pater ad piscīnam. Nōn tamen natāre licet, quia Ligurīnus exclāmāns "Nunc tandem," inquit, "ut audiās carmina, prope aquam stāns sum tibi recitātūrus."

Posteā pater hōc dē Ligurīnō scrīpsit carmen:—

Et stantī legis et legis sedentī,
Currentī legis et legis morantī.
In thermās fugiō; sonās ad aurem.
Piscīnam peto: nōn licet natāre:
Ad cēnam properō; tenēs euntem.
Ad cēnam veniō; fugās sedentem.
Lassus dormiō; suscitās iacentem.

Quam pulchrum est carmen! Ego quoque dum carmina audiō poēta fierī volō. Nōnnumquam versūs compōnere cōnor, sed malī, īmmō vērō pessimī, sunt versiculī. Aliquando versiculōs quōs scrīpsī lūdī magistrō mōnstrō, sed ille "Vīsne, Lūcī," inquit, "poēta fierī?" Ego āiō, et ille semper mihi imperat ut Graecōs scrīptōrēs identidem diēs noctēsque perlegam ut optima imiter exempla. Sed rēs est difficillima; multō facilius mihi vidētur esse prō patriā pūgnāre. Herī dum domum redeō multōs vīdī mīlitēs, et mīles fierī et ipse cōnstituī. Quam pulchram speciem prae sē ferunt mīlitēs! Ut dulce et decōrum est prō patriā pūgnāre! Quam fortēs videntur esse mīlitēs! Ut nihil honestius agere possumus quam prō patriā morī! Nihil pulchrius esse potest quam mīlitis habitus. Ut hunc habitum videās spectā tabulam pīctam.

MĪLES.

Hīc est mīles; gregārius est mīles quī ita appellātur quia quasi ūnus est ex grege mīlitum. Ut in pūgnā servētur fert scūtum, galeam, lōrīcam, brācās; galeam quae caput ab ictibus dēfendat, lōrīcam quae pectus prōtegat, brācās nē crūra volnerentur, scūtum ut ab omnī corpore ictūs arceat. Tenet quoque, ut vidēs, pīlum et gladium; pīlum habet ut in hostēs ēminus cōniciat, gladium ut comminus eōs feriat.

In Rōmānō exercitū alia quoque mīlitum sunt genera; equitēs, quī ex equō pūgnant, ut victōs hostēs persequantur, funditōrēs quī fundīs glandēs vel lapidēs in hostēs iaciant, sagittāriī quī sagittās arcubus ēmīttant. Est etiam dux ut exercitūs quasi caput sit. Is ut omnia ōrdine agantur iūssa dat mīlitibus. Ante pūgnam solet omnibus imperāre ut summā virtūte, summō animō, summīs vīribus dēcertent.

CĒNA.

Licetne nōbīs cēnāre? Ōrāmus tē ut nōbīs cēnāre liceat.

Cottīdiē ferē domum apud nōs convīvae cēnātum veniunt. Convīvās pater ita dispōnit: ut in summō lectō accumbant rogat Semprōnium, avunculum meum, frātrēsque ēius duōs, ut in mediō cōnsulem aliōsque duōs magistrātūs, ut in īmō, ubi ipse accumbit, duōs reliquōs. Tum servō cuīdam imperat ut gustum appōnat. Ōvīs plērumque aliīsque ēscīs, quō magis edere cupiant convīvae, initiō cēnae vescimur; deinde per cēnam rēctam prōcēdimus ūsque ad mēnsās secundās, frūgēs cūiusvīs generis ut māla, pira, ūvās,—unde fit prōverbium "Ab ōvō ūsque ad mālum." Dum secundīs fruuntur mēnsīs quīdam ex convīvīs patrem ōrat ut mē vocet. "Cupiō enim," inquit, "eum recitantem audīre." Pater igitur servō imperat ut mē roget ut praestō sim. Servus igitur mē intrōdūxit; tum pater mē ōrāvit ut quam optimē carmen aliquod recitārem. Ego autem omnēs precātus sum ut attentō animō mē audīrent et hunc in modum incēpī:—

Ut nova rīdent
nitōre prāta daedalō,
rīdet iuventūs
ah! quam fugāx!
Carpite (nam licet)
pūra, sodālēs,
gaudia quae dabit
prīma iuventūs.

Dum salit aestū
fervente sanguis artubus,
rōburque nescit
frangī malīs,
carpite (nam licet)
pūra, sodālēs,
gaudia quae dabit
prīma iuventūs.

Ēia! per aurās
follis sonantēs ēvolet;
nec lūsus ācris
cesset pilae.
Carpite (nam licet)
pūra, sodālēs,
gaudia quae dabit
prīma iuventūs.

Ōtia lūdōs
labōre parta suādeant
lūdīque Mūsīs
dent vigōrem.
Carpite (nam licet)
pūra, sodālēs,
gaudia quae dabit
prīma iuventūs.

Postquam carmen recitāvī pater servum semper rogat ut crūstula quaedam mihi adferat. Convīvae quoque nōnnūllīs praemiīs mē dōnant. Semprōnius librum pulcherrimum fābulās Aesōpī continentem mihi dedit. Hunc librum identidem legō, nam māximē mihi placet. Multae īnsunt tabulae pulcherrimē pīctae, quārum dē ūnā vōbīs nārrābō. Spectā tabulam.

CANIS.

Quāle est hōc animal? Dīc mihi quāle sit.

Vidēsne hunc canem quī carnem ōre tenet? Scīsne quālis sit carō? Bovis est carō, būbula nōmināta. Dīc mihi quid canis agat. Intellegisne cūr pontem trānseat? Ut ā laniō effugiat pontem trānsit; nam carnem, quam ōre portat, ā laniō quōdam abstulit. Rogāsne cūr fugiat? Nē ā laniō capiātur scīlicet fugit. Dum aufugit ad pontem pervēnit. Quō ferret pōns omnīnō nesciēbat, sed ut lanium vītāret trānsgredī incēpit. Dum trānsgreditur aliquid in aquā vīdit; quid esset nesciēbat, nūllus enim canis quid sit imāgō intellegere potest. Sed carō esse vidēbātur, et canis ille invenīre cupiēbat utrum illa in aquā carō melior esset carne (quam in ōre habēbat) necne. Quid igitur āctūrus sit omnēs, ut putō, bene scītis. Ōs enim ut imāginem rapiat apertūrus est, nam, ut dīxī, quid imāgō esset nōn intellegēbat.

Ut mihi placet hūiusmodī legere librōs! Multō iūcundiōrēs sunt quam grammaticī istī quōs in lūdō recitāmus. Equidem vērō cūr necesse sit tālēs legere librōs nesciō. Sed quō sapientior fīam pater mihi imperat ut lūdum frequentem; lūdī magister omnibus ut librīs et stilō incumbāmus imperat nē semper rudēs incultīque sīmus. Sed cūr tantam necesse sit operam dare ut sapientēs fīāmus, nēmō mihi dīcere potest. Ōlim ipsum magistrum quam ob rem sapientēs nōn nātī essēmus rogāvī, sed ille nihil nisi mihi imperāvit nē stultum mē praestārem. Cūr hunc in modum respondisset tunc nescīvī; sed fortāsse et ipse nescit quam ob rem necesse sit studēre ut sapientēs fīāmus. Ego saltem quōmodo rēs sē habeant nesciō; hōc tamen sciō—māter mihi ut ad lūdum eam imperat; pater imperat ut mātrī pāream; lūdī magister mē operam librīs dare iubet.

LŪDUS.

Ad lūdum currō quia timeō nē sērus veniam.

Multa posteā tibi dē lūdō nārrābō, nunc autem haec pauca. Lūdum frequentāre mihi molestum est; quam molestum sit nēmō nisi puer intellegere potest. Sed cum condiscipulīs lūdere satis grātum mihi est, atque ut amīcōs mihi conciliem necesse est ad lūdum īre. Quot in lūdō nostrō sint discipulī nōn nārrābō. Quis enim hōc scīre volt? Nōn quot, sed quālēs sint discipulī scīre vīs. Dē omnibus nunc nārrāre nōn possum, sed quantum licet nunc audī. Quīdam ex discipulīs, nōmine Gāius, ā condiscipulīs etiam Timidus est appellātus. Rogāsne cūr ita sit appellātus? Precārisne mē ut tibi dīcam cūr illud sit nōmen? Paucīs expōnam verbīs: Gāius semper timet, metuit, verētur; semper trepidus est. Māne timet nē pluat, nē magister pūniat. Dum pilā lūdit timet nē ipse cadat, vel nē cadat pila. Ante cēnam timet nē parum sit cibī. Dēnique semper timet nē quid malī accidat. Herī timēbat nē pēnsum recitāre nōn posset. A lūdō igitur omnīnō sē abstinuit; domum tamen nōn iit, timēbat enim nē māter sibi veniam nōn daret. Herī timēbat nē magister pūnīret; hodiē nē pūniat timet, crās timēbit nē pūniat. Intellegisne nunc tandem cūr Timidus sit appellātus?

Plērumque praelēctiōnēs in lūdō ōdī, sed interdum magister fābulās nōbīs nārrat. Hās valdē amō. Vīsne scīre quālēs sint? Animum igitur attende ut intellegās, āc tibi ūnam ex eīs quās magister nōbīs recitāvit nārrābō.

FĀBULA DĒ ANŪ.

Magistrō docente oportet discipulōs tacēre.

"Ōlim erat anus quaedam quae sex assēs invēnit. Itaque ad macellum ut porculum emeret profecta est. Porculō emptō domum redībat, sed ad portam vēnit per quam porculus īre nōluit. Itaque anus canem ōrāvit ut porculum mordēret. Sed canis nōluit. Itaque cane recūsante ferulam ōrāvit ut canem percuteret. Sed ferula nōluit. Itaque ferulā recūsante īgnem rogāvit ut ferulam ūreret. Sed īgnis nōluit. Itaque īgnī recūsante aquae imperāvit ut īgnem exstingueret. Sed aqua nōluit. Itaque aquā recūsante taurum ōrāvit ut aquam biberet. Sed taurus nōluit. Itaque taurō recūsante lanium ōrāvit ut taurum interficeret. Sed lanius nōluit. Itaque laniō recūsante fūnem ōrāvit ut lanium suspenderet. Sed fūnis nōluit. Itaque fūne recūsante mūrem ōrāvit ut fūnem rōderet. Sed mūs nōluit. Itaque mūre recūsante fēlem ōrāvit ut mūrem ederet. Fēlēs autem 'Sī lac,' inquit, 'mihi dederis, ego mūrem edam.' Anus igitur ad vaccam prōgrēssa ōrāvit ut lac sibi daret. Vacca tamen 'Sī aliquantulum faenī,' inquit, 'mihi dederis, ego lac tibi dabō.' Itaque anus hominem quī agrōs colēbat ut faenum sibi daret ōrāvit. Sed homō 'Sī,' inquit, 'aquam in crībrō mihi adportāveris, faenum tibi dabō.' Anus igitur lapidēs et argillam crībrō imposuit et aquam adportāvit. Itaque aquā acceptā homō faenum dedit; faenō comēsō vacca lac dedit; lacte exhaustō fēlēs mūrem edere incēpit; caudā morsā mūs incēpit fūnem rōdere; quō factō fūnis lanium angere incēpit; iugulō compressō lanius incēpit taurum interficere; capite percussō taurus incēpit aquam bibere. Quibus factīs aqua īgnem exstinguere incēpit; aquā sparsā īgnis ferulam ūrere incēpit et ferula incēpit canem percutere. Itaque canis ferulā verberātus porculum mordēre incēpit et porculus per portam saltāns ēvāsit. Quibus factīs anus domum rediit."

Nūdius tertius hanc fābulam magister nōbīs nārrāvit, sed fābulās cottīdiē nōn nārrat. "Sī pēnsa," inquit, "bene fēceritis fābulam vōbīs nārrābō," sed ūnus et alter male faciunt. Nūllam igitur audīmus fābulam, sed magister artem grammaticam nōs docet.

Herī conclāve intrāvit. Cum intrāvisset discipulōs spectāvit. Cum discipulōs spectāvisset (vel, ubi discipulōs spectāvit; vel, postquam discipulōs spectāvit; vel, discipulīs spectātīs; vel, cum discipulī spectātī essent) crētam sustulit. Crētā sublātā (vel, cum sublāta esset crēta; vel, cum crētam sustulisset; vel, ubi crētam sustulit; vel, postquam crētam sustulit) in tabulā scrīpsit carmen. Carmine scrīptō (vel, ubi scrīptum est carmen; vel, postquam scrīpsit carmen; vel, cum scrīpsisset carmen; vel, cum scrīptum esset carmen) discipulōs recitāre iūssit. Discipulī iūssī carmen recitāvērunt. Carmine recitātō (vel, ubi recitāvērunt; vel, postquam recitāvērunt; vel, cum recitāvissent carmen) magister duās nārrāvit fābulās. Quibus fābulīs nārrātīs (vel, quās cum nārrāvisset fābulās; vel, quae cum nārrātae essent fābulae; vel, quās ubi nārrāvit fābulās) dīmīsit discipulōs. Discipulīs dīmīssīs ipse prandium ēdit; discipulī dīmīssī lūsum ēgrēssī sunt.

Ō mē miserrimum, stultissimum! Nōn possum haec omnia comprehendere. Mēns mihi pertūrbātur, cōnfunditur, mīscētur. Quam multa idem sīgnificant!

Sed fēriae adsunt et lūdum multōs diēs omīttam.

LECTĪCĀRIUS.

Fēriae adsunt, sed nisi fēriae advēnissent ego mortuus essem.

Sī magister nōs ad lūdum per fēriās īre vellet ego nōn īrem.

Dum hae fēriae aguntur Viā Sacrā forte ībam, cum subitō lectīcārius quīdam, quī aliquem lectīcā gestābat, ā tergō appropinquāns caput meum assere percussit. Petasum, ut accidit, gerēbam quī aliquid dē vī ictūs remīsit. Sed nisi petasum habuissem scelerātus ille omnīnō mē interfēcisset. Sī modo eum appropinquantem vīdissem dē viā eī dēcēssissem, sed nōn vīdī. Sī modo "Cavē" clāmāvisset, idem fēcissem, sed nihil clāmāvit. Itaque mē offendit. Sī mē multō vehementius percussisset fortāsse mē interfēcisset, et sī mē interfēcisset comprehēnsus esset ut sīcārius. Sī comprehēnsus esset in vincula esset iactus. Sī in vincula iactus esset inter sīcāriōs accūsātus esset. Sī accūsātus esset capitis esset damnātus. Sed, ut iam dīxī, nihil accidit nisi quod caput meum tumōre māgnō fīēbat tumidum. Sī pater adfuisset valdē, putō, īrātus esset et hominem pulsāvisset. Tū quoque sī capitis tumōrem vīdissēs hominem reprehendissēs. Equidem vērō hunc in modum hominem allocūtus sum. "Quid, malum, fēcistī? Cūr tam celeriter curris? Nisi celeriter fēstīnāvissēs mē nōn percussissēs. Cavē nē poenās posteā dēs. Nam sī adultus essem tē iam caederem, quod nunc facerem sī modo baculum habērem. Utinam habērem, vel pater vel paedagōgus adesset, āctum esset dē pelle tuā, fūrcifer!" Ille autem "Tacē," inquit, "nam quod mihi ita maledīxistī iterum tē percuterem nisi puerulus modo essēs." Quibus dictīs ego hominem quī in lectīcā vehēbātur āgnōvī. Ō mē miserum! lūdī magister erat! Quō cōgnitō quam celerrimē mē recēpī; timēbam enim nē ille quoque mē āgnōsceret. Domum reversus magistrum cum patre loquentem invēnī. Statim valdē timēbam nē rē vērā mē āgnōvisset nēve quod lectīcāriō dīxeram audīvisset. Diū quam ob rem apud nōs adesset frūstrā mīrābar, sed tandem Dāvus ad mē vēnit et "Pater," inquit, "ut statim ad sē in tablīnum eās tibi imperat."

Iterum nē poenās darem timuī, sed ut quam ob rem adesset magister invenīrem ad tablīnum sine morā mē contulī. Valvīs apertīs magistrum—mīrābile dictū!—rīdentem vīdī et, omnī timōre iam dēpositō, sēcūrus intrāvī. Pater, cum mē adstantem percēpisset, "Cornēlius," inquit,—ita enim nōminātus est lūdī magister—"ut negōtia quaedam sēcum agam mē in rūs vocāvit; itaque eum precātus sum ut tibi nōbīscum īre liceat." Quibus audītīs vix auribus meīs crēdere potuī et magistrum rogāvī num vēra nārrāret pater. Ille ait, et pater mihi imperāvit ut statim mē parārem.

Tam benīgnus est magister ut mē sēcum rūs īre sinat.

Dum ego mē ad profectiōnem parō haec quoque pater mihi expōnit: "Adsunt Kalendae Sextīlēs. Itaque Cornēlius lūdum in Octōbrēs Īdūs dīmīsit." Quibus audītīs quam māximē gaudeō, nam tantā vī sōl aestāte ārdet ut nihil discere possim. Etiam sī lūdum aestāte frequentārem nihil discere possem. Quid enim? Nōnne Mārtiālis hunc in modum loquitur:—

Lūdī magister, parce simplicī turbae!
Sīc tē frequentēs audiant capillātī.
Ferulaeque trīstēs, scēptra paedagōgōrum,
Cessent, et Īdūs dormiant in Octōbrēs.
Aestāte puerī sī valent satis discunt.

Nam sī qua alia urbs, est īnsalūbris Rōma; tantus est ārdor sōlis ut nēmō quicquam possit discere; īmmō vērō adeō est īnsalūbris urbs ut lūdī magistrī suōs quisque discipulōs in Īdūs Octōbrēs dīmīttant. Ita grassantur febrēs ut dītissimus quisque aestāte in vīllās migret, īmmō vērō nēmō Rōmae maneat nisi urbāna cōgunt officia. Omnēs, ut putō, sī modo officia sinerent ad vīllās sē reciperent. Ultimō annō tempestās ita erat rabida ut omnēs tōtum diem in lectulīs ōtiōsī requiēscerent. Ita furēbat aestus ut neque lītterās discere, neque ambulāre, neque edere, nihil nisi bibere possent. Ut Mārtiālis dīxit, tantum vītae ēius dētrāxit urbis pēstilentia, ut, sī eōs modo computāret annōs per quōs valēbat, rē vērā īnfāns etiam nunc esset. Pater igitur ita veritus est nē in morbum inciderem, ut mē rūs sēcum addūcere cōnstituerit.

ITER.

Sed ut nārrātiōnem meam bene intellegās, oportet mē aliquid grammaticē expōnere. Nōlī timēre nē tē taedeat. Nōn sum magister lūdī neque illī adsunt diēs per quōs lūdum frequentāmus. Fēriae adsunt, et iter nostrum sum tibi nārrātūrus. Prīmum tamen hōc grammaticē: sententiam Magister venit ut doceat nōs Rōmānī hunc quoque in modum vertimus Magister docendī causā venit. Similiter dīcimus aut

Puerī ut discant lūdum frequentant.

aut

Puerī discendī causā lūdum frequentant.

Sed vereor ut intellegās. Oportet mē melius expōnere; melius mihi expōnendum est. Docendī causā idem sīgnificat quod ut doceat prīmā in sententiā, et discendī causā idem quod ut discant secundā in sententiā. Intellegisne nunc? Oportet tē intellegere; intellegendum est tibi. Hōc quoque mihi dīcendum est:—Eandem sententiam Magister docendī causā venit hunc quoque in modum vertere possumus:—

Magister ad discipulōs docendōs venit.

Sed vereor nē artis grammaticae iam tē taedeat. Reliquā igitur parte omīssā, ad iter nostrum pergam.

Māne experrēctus cum patre ad forum īvī raedae condūcendae causā. Prīmā hōrā magistrō comitante profectī sumus ut iter tempore perficerēmus. Dum Viā Appiā vehimur, multa mihi posteā nārranda vīdimus. Quārtā circiter hōrā ad dēversōrium pervēnimus, ubi omnibus ex raedā dēscendendum erat edendī bibendīque causā. Quam iēiūnus eram!

Tam avidē edēbam, ut pater hīs verbīs mē reprehendere incēperit. "Nōlī cibum tam avidē dēvorāre; nōnne saepenumerō tibi imperāvī nē avidum in edendō tē praestēs; prōverbium meum nōn īgnōrās —ut vīvāmus edendum est, nōn vīvendum est ut edāmus—prūdentissimus quisque vīvendī causā edit; stultissimus quisque edendī causā vīvit. Fēstīnā tamen, namque iterum in raedam nōbīs est ascendendum." Quibus audītīs ego fēstīnō; aliquantulum cibī in sinū pōnō, et omnēs iterum raedam ascendimus.

In itinere faciendō ut sunt multa cūranda! Nē nimis impedīmentōrum raedae imponāmus prōvidendum est; ungulae equī identidem sunt spectandae, nē lapidēs inhaeserint, nec nōn rotae sunt īnspiciendae, nē quid damnī accēperint. Quae omnia in hōc itinere faciendō nōbīs accidērunt. Nam simul atque iterum sumus profectī, pater ad raedārium versus "Timeō," inquit, "nē sērō adveniāmus. Cūr nōn cursum accelerās?" Cuī raedārius "Celerius," inquit, "īre nōn possum; cūr tot impedīmenta tēcum adportās? Sī minus impedīmentōrum adportārēs, celerius īre possēmus. Num colōniae dēdūcendae causā iter facis?" Quibus audītīs Cornēlius quidem rīsit et facētiās hominis laudāvit, sed pater et raedārius paulisper inter sē collocūtī, ad dēversōrium redīre cōnstituērunt, onera levandī causā. Itaque Cornēliō comitante hī duo reversī sunt. Ego tamen lūdendī causā ē raedā dēscendī. Calculīs, quippe quī tālōs nōn habērem, hunc in modum lūdēbam. Septem vel octō calculōs in manum collēctōs in āëra iaciēbam et dum calculī cadunt quam plūrimōs manū reversā excipere cōnābar. Diū hunc lūdum, dum patrem exspectō, lūsī. Tandem autem pater rediit et mihi ut in raedam iterum ascenderem imperāvit. Cuī ego "Cūr, pater," inquam, "tam diū āfuistī?" "Tam celeriter," respondit ille, "ad dēversōrium contendēbāmus, ut rota dextra celerrimō cursū agitāta ab āxe omnīnō sē līberāverit raedaque prōna nōs omnēs ad terram praecipitāverit." Cuī ego exclāmāns "Ō pater," inquam, "num laesus es?" "Mīrābile dictū," respondit ille, "nihil damnī accēpimus nisi quod rota refīxa iterum nōbīs erat affīgenda; cūius rotae affīgendae causā diū sumus morātī. Sed nisi Iūppiter nōs servāvisset, omnīnō essēmus interfectī. Nunc autem prōcēdāmus." Quibus dictīs vix iterum profectī sumus, cum equus subitō claudicāre incēpit, et pater raedārium rogāvit quae causa esset. "Vereor," respondit raedārius, "nē calculus ungulae inhaereat," et rursus nōbīs erat dēscendendum calculī ex ungulā extrahendī causā. Quō extractō raedārius "Hunc," inquit, "nisi extrāxissem equus omnīnō claudus esset factus."

Tandem autem ad vīllam ad quam contendēbāmus tūtī pervēnimus. Equidem vērō adeō fatīgātus eram, ut statim cubitum īrem. Proximō diē māne in agrōs vagātus, multa inūsitāta neque anteā ā mē vīsa invēnī. Vīlicum mīrum quoddam īnstrūmentum fingentem vīdī, cuī ego "Quid, sōdēs," inquam, "ibi facis?" "Arātrum," respondit, "fingō, namque ut pānis suppetat nōbīs segetēs sunt serendae; ut segetēs crēscant agrī arandī sunt, āc mihi ad agrōs arandōs hōc īnstrūmentum faciendum est." Multa quoque alia vīlicus mihi expōnere incēpit, sed mox mihi abeundum erat ad prandium edendum. Ut in prandiō edendō gaudēbam! Coquus enim multa āc varia legūmina nōs dēlectandī causā apposuit. Ego timēbam nē pater mē iterum reprehenderet quod mē tam avidum in edendō praestārem.

Posterō diē pater, rēbus perfectīs ad quās perficiendās profectus est, Rōmam rediit. Mē tamen rūrī relīquit, nē sī ad urbem īnsalūbrem reversus essem in morbum inciderem. Mēnse tamen Octōbrī appropinquante mē quoque ad urbem revocāvit, ut ad lūdum redīrem. Dē lūdō pauca tibi iam nārrāvī, sed, ut anteā dīxī, multa alia mihi sunt nārranda.

ITERUM DĒ LŪDŌ NĀRRŌ.

Herī in lūdō discipulus quīdam, Decimus nōmine, rīsit. Magister "Decime," inquit, "putō tē rīsisse." Deinde perrēxit hunc in modum nōs docēre. "Sī ante hūiusmodī sententiās 'Decimus rīdet,' 'Omnēs rīsērunt,' 'Rīdēbō,' verbum pōnō dīcendī vel sentiendī (ut 'dīcere,' 'respondēre,' 'arbitrārī,' 'putāre,' 'prō certō habēre') subiectum ('Decimus,' 'omnēs,' 'ego') in cāsum vertitur accūsātīvum ('Decimum,' 'omnēs,' 'mē'), verbum in īnfīnītīvum vertitur, ita tamen ut et tempus idem sit, et vōx quoque sit eadem."

Ut hunc dīcendī modum bene intellegāmus, magister nōnnumquam puerō cuīdam imperat ut sententiās quāsdam dīcat, alterīque imperat puerō ut omnia cēterīs discipulīs nārret. Statim hunc in modum pergimus:—

Discipulus. | Discipulus alter cēterīs nārrāns. Magister est īrācundus. | Sextus magistrum īrācundum esse dīcit. Magister discipulōs male docuit. | Sextus magistrum discipulōs male docuisse dīcit. Magister mihi praemium dabit. | Sextus magistrum sibi praemium datūrum esse dīcit. Bonus sum discipulus. | Sextus sē bonum esse discipulum putat. Pessimī sunt aliī discipulī. | Sextus aliōs discipulōs pessimōs esse putat. Māter mea mihi crūstula dabit. | Sextus mātrem suam sibi crūstula datūram esse putat. Hanc cōnstructiōnem omnēs iam intellēxērunt. | Sextus omnēs hanc cōnstructiōnem iam intellēxisse putat.

Et vōs omnia iam intellegere prō certō habeō. Nōn enim putō vōs stultōs esse discipulōs: vōs stultōs esse negō. Magister nōnnumquam mē stultum esse dīcit, sed putō eum errāre. Mox mē sapientem esse inveniet, nam pater et māter prō certō habent mē sapientem fore; negant enim magistrum omnia posse praedīcere. Cēterum magister omnēs parentēs stultōs esse putat, et saepenumerō in lūdō "Omnēs," inquit, "parentēs suōs līberōs optimōs esse arbitrantur."

ROGĀTOR.

Num ex memoriā tuā cecidit ille discipulus cuī āgnōmen erat Timidus? Est enim alius condiscipulus dē quō velim tibi nōnnūlla nārrāre. Nōmen eī est Mārcō. Cum tamen numquam loquātur nisi interrogandō, āgnōmen eī quoque indidimus. Appellāmus enim Rogātōrem. Herī patrem rogāvit quid ageret, quid prīdiē ēgisset, quid posterō diē esset āctūrus. Deinde rogāvit quot mīlitēs stīpendia merērent, quōrum quot essent gregāriī, quot centuriōnēs, quot tribūnī, quot prīmipīlārēs. Mox dum ad lūdum pergit obvius fit condiscipulō cuīdam quem statim rogāvit num pēnsum perfēcisset, quot hōrās in perficiendō cōnsūmpsisset, utrum difficile fuisset necne; utrum posteā lūsūrus esset necne, multa alia quōrum oblītus sum. Lūdum ingrēssus magistrum quoque rogandō excruciat. Rogat num pulchrē pēnsum scrīpserit; quandō fēriās rūrsus sīmus āctūrī, quandō incipiant spectācula, multās aliās nūgās quās taedet mē nārrandī. Et vereor nē tē quoque taedeat; reliquās igitur interrogātiōnēs ēius omīttam, nam putō mē iam satis dē lūdō et condiscipulīs meīs nārrāvisse. Ad alia pergendum est.

PATRIS ŌRĀTIŌ APUD TRIBŪNAL PRAETŌRIS HABITA.

Ōlim pater, quī causidicus praeclārus est, ut ōrātiōnēs audīrem ad tribūnal praetōris sēcum mē addūxit. Quam multī hominēs aderant—reus ipse, quī fūrtī erat accūsātus, patrōnus ēius, quī eum dēfenderet, pater meus ōrātiōnem contrā accūsātum habitūrus, nec nōn praetor togā praetextā amictus quī in sellā curūlī sedābat, iūdicēs quī in subselliīs ad praetōris pedēs sedēbant! Mox praetor ad patrem meum versus ut ōrātiōnem habēret eī imperāvit, quī hunc in modum statim incēpit:—

"Nēmō dubitāre potest, iūdicēs, quīn hīc improbissimus, scelerātissimus, nēquissimus, quem ante oculōs sūdantem, pallentem, rubentem, sceleris sibi cōnscium vidētis, sī quis alius nocēns sit. Nōn dubium est quīn valdē pertūrbētur. Spectāte, iūdicēs! Vidētisne labra quō modō eī tremant? et genās ut exsanguēs fīant? Quis dubitāre potest quīn hīc sceleris sibi cōnscius sit? Mihi quidem nōn dubium est quīn iam ante oculōs carcerem, vincula, carnificem ipsum cernere videātur. Namque omnia ē tēstibus dīligenter quaesīvī, quae singula vōbīs expōnam. Hīc enim, quī nunc nē capitis damnētur vehementer timet, anteā nihil timēbat. Quid enim? Timēbatne nē comprehenderētur? Minimē vērō. Nōn dubitāvit quīn facile effugere posset. Intempestā nocte domuī petītōris appropinquāvit. Fenestram apertam vīdit; nōn dubium erat quīn omnēs iam dormīrent. Nūllum sonum audīvit. Nihil eī obstitit quīn per fenestram ingrēssus argentum caelātum auferret. Per fenestram igitur tacitus, nē quem ē somnō excitāret, intrāvit. Omnia prōsperē ēvēnērunt; argentum caelātum facile invēnit; in saccum, quem sēcum adportāverat, immīsit. Nihil eum impediēbat quīn tūtus ēvāderet, cum subitō ab hōc, quī ut omnia mihi tēstificētur adest, oppressus ad terram dēicitur. Tēstem, iūdicēs, audīte."

Tēstis. "Ex animī meī sententiā iūrābō vērumque dīcam. Nūdius quīntus, quippe quī ex ventre labōrārem, noctū dormīre nōn poteram. Nōn dubitāvī quīn gravī morbō affectus moritūrus essem. Mūcium igitur quī tēstāmentum mihi cōnsīgnāret quaerere cōnstituī. Domum apud eum statim īvī, et—mīrābile dictū—aliquem per fenestram intrantem vīdī. Nōn dubitāre poteram quīn scelus quoddam conciperet, et eī obstāre cōnstituī quōminus effugeret. Itaque per fenestram et ipse ingrēssus quid esset āctūrus exspectāvī, nam nūllum mihi dubium erat quīn esset fūr. Et rēctē suspicātus sum. Multa enim pōcula argentea et aliud argentum, et pūrum et caelātum, in saccum immīsit, et iam ad fenestram, quā intrāverat, regrediēbātur, cum subitō ego ā tergō appropinquāvī et eum comprehendī."

Quō tēstimōniō datō pater meus assurrēxit et "Nēmō," inquit, "iūdicēs, dubitāre potest quīn hīc vēra nārret. Quid igitur vōbīs obstat quōminus hominem tam scelestum, tam nefārium, statim damnētis? Dīxī."

Patrōnus fūris deinde ōrātiōnem habuit, sed ego quī nēminem nisi patrem audīre voluissem domum abīvī. Sed patrem posteā rogāvī utrum iūdicēs fūrem damnāvissent necne, et ille arrīdēns eum omnium cōnsēnsū esse damnātum dīxit.

FĀBULAE.

Nōn ita multō post, convīvae quīdam ut diem mihi nātālem celebrārent apud nōs vēnērunt. Itaque mātrī persuādēre cōnābar, ut paulō diūtius quam solitum mihi licēret vigilāre. Facile eī persuāsum est. Itaque ōmnēs circā focum cōnsēdimus ut ōtiō fābulās nārrandō fruerēmur. Cum omnēs cōnsēdissent avunculus meus hunc in modum prīmus incēpit:—

Scīrōn.

"Scīrōn latrō īnfāmis erat, quī regiōnem inter Megaram et Atticam īnfēstam reddēbat. Ad mare locō quōdam praeruptō solēbat sedēre; deinde sī quis appropinquāverat viātor, eum cōgēbat sibi pedēs lavāre atque in mare praecipitābat. Hunc Thēseus, dum iter facit, saxō residentem cōnspexit. Quō vīsō statim quae audierat in memoriam revocāvit. Itaque ā tergō appropinquāns Scīrōnem ex imprōvīsō aggrēssus parī lētō in mare dēiēcit; cūius ossa flūctibus agitāta scopulīs inhaesērunt. Unde Scīrōnia saxa ab ēius nōmine sunt appellāta."

Quā nārrātā fābulā, māter cum patrem nōn adesse animadvertisset, versa ad mē "Abī, Lūcī," inquit, "ad patrem, quī epistulās in tablīnō scrībit, et cōnāre eī persuādēre ut ad nōs veniat." Ego igitur abitūrus "Nōlīte," inquam, "aliās nārrāre fābulās priusquam ego redeam." Patrem in tablīnō invēnī, cuī diū persuādēre cōnābar ut negōtia sua paulisper omītteret. "Statim," inquam, "venī, pater, priusquam aliam nārrent fābulam." Quō dictō, eī persuāsum est ut ad nōs venīret. Quae iam nārrāta essent māter eī breviter exposuit. Avunculum fābulam hūiusmodī nārrāvisse dīxit. Scīrōnem latrōnem īnfāmem esse quī regiōnem inter Megaram et Atticam īnfēstam redderet. Solēre hunc ad mare locō praeruptō sedēre; deinde sī quis appropinquāvisset viātor cōgere eum sibi pedēs lavāre atque in mare praecipitāre. Quem Thēseum, dum iter facit, saxō residentem vīdisse. Quō vīsō statim quae audīvisset in memoriam revocāvisse. Itaque Thēseum ā tergō appropinquantem Scīrōnem ex imprōvīsō aggrēssum parī lētō in mare dēiēcisse.

Quibus expositīs et patrī persuāsimus ut aliquid nārrāret. Nec mora erat, sed ille statim "Nesciō," inquit, "an possim; audīte tamen et quantum possum faciam." Cuī māter, "Fēstīnā modo," inquit, "nam Lūcius nōn prius volt cubitum abīre quam aliam audiat fābulam, et secunda iam adest vigilia." Pater igitur hunc in modum perrēxit.

Nīsus.

"Līber, cum in Indiam exercitum ductūrus esset, Nīsō nūtrīciō suō, dum ipse redīret, rēgnī Thēbānī potestātem trādidit. Sed postquam inde reversus est, Nīsus rēgnō cēdere nōluit. Itaque Līber, quippe quī cum nūtrīciō contendere nōllet, passus est eum rēgnum obtinēre dum occāsiō sibi rēgnī occupandī darētur. In grātiam igitur cum eō rediit, et post tertium annum ut rēgnō eum prīvāret hōc iniit cōnsilium. Cum sacra quaedam sē factūrum esse simulāvisset, mīlitēs muliebrī ōrnātū tamquam Bacchās intrōdūxit, quī Nīsum sē rēgnō abdicāre coēgērunt."

Quibus nārrātīs māter statim mihi ut cubitum abīrem persuādēre est cōnāta, cuī ego "Sine mē," inquam, "māter, dōnec aliam audiam fābulam manēre." Sed nūllō modō eī persuāsum est ut veniam mihi daret. Dum autem cōnor, ūnus ex convīvīs rogāvit cūr in lectīs adhibērentur asellōrum capita, quī negantibus sē scīre haec exposuit:—

Cūr in lectīs sunt asellōrum capita.

"Ōlim asellus quīdam erat quī vītem in prātō inventam gustābat. Suāvitāte dēlectātus hanc edēbat; āc vītis palmite abrōsō in māius crēscēbat et multō ferācior reddita est. Ūvas dēnique prōcreāvit quās pāstōrēs invēnērunt, vīnumque fēcērunt. Quāpropter Rōmānī, quod asellus eōs vītēs amputāre docuit, in triclīniōrum fulcrīs capita asellōrum vīte alligāta habent."

Quibus audītīs ego cubitum abīvī. Ut placet mihi tālēs audīre fābulās! Numquam iterum, ut putō, aliās tam ēgregiās sum audītūrus dōnec proximus mihi aderit diēs nātālis. Sed cum proximus aderit annus nōn iam fortāsse Romae erimus.

EXERCITĀTIŌNĒS—I
(Adde partēs vocābulōrum omīssās.)

EXPERGĪSCOR.
i. Servus mihi imperat ut surg—.
ii. Servus mihi imperat ut tunicam quaer—.
iii. Pater fīliō imperat ut tac—.
iiii. Pater fīliō imperāv— ut tac—.
v. Imperābō servō ut ven—.
vi. Imperābās serv— ut venīrent.
vii. Imperāv— pater frātrī me— ut ad lūd— proficīsc—.
viii. Ille mihi imperat nē in vi— mor—.
viiii. Pater īrāt— Dāv— ad sē ven— iub—.
x. Agricola uxōr— imperāv— ut cultrum sibi dar—.
xi. Servīs imperat ut bovem ad macell— port—.
xii. Dāvō imperāvit ut ad culīn— red—.
xiii. Māt— mihi nē digitōs rōd— imperat.
xiiii. Frātr— imperāvit māter nē crepundia in ōs īnser—.
xv. Imperāvī tibi nē digitōs mord—
xvi. Ego ut mātr— oboed— tibi herī imperāv—.
xvii. Pater mē ad cubiculum abī— iubet.

POĒTA.
i. Ut recit— carmen ad tē veniō.
ii. Ut recit— carmina ad tē vēnī.
iii. Ut mē recre— cōnsīdō.
iiii. In thermās fugit nē poētae obvius fī—.
v. In thermās fūgit nē poētae obvius fi—.
vi. Magister puerō imperāb— ut Graecōs scrīptōrēs perlegat.
vii. Tabul— pīctam spectābāmus ut habitum mīlit— vid—.

MĪLES.
i. Gregār— mīles ita appellāt— quia ūn— est ex grege mīlit—.
ii. Ut in pūgnā serv— ferēbat scūtum.
iii. Brācās habēbat nē crūr— volner—.
iiii. Pīlum habēbat ut in hostēs cōnic—.
v. Nōnnūllī sagittās habēbant ut ēmītt—.
vi. Iūssa d— mīlitibus dat ut omnia ōrdin— ag—.

CĒNA. i. Cottīdiē ferē dom— apud nōs convīvae ven—. ii. Convīv— pater ita dispōn—. iii. Ut in summ— lectō accumb— rogat Semprōni— frātrēsque ēius. iiii. Tum serv— cuīdam imperat ut gust— appōn—. v. Ōvīs ali—que ēsc— initi— cēnae vescimur. vi. Deinde per rēct— cēn— ūsque ad mēns— secund— prōcēdimus. vii. Ab ōv— ūsque ad māl—. viii. Quīdam ex convīv— patr— rogat ut mē voc—. viiii. Pater mē ōrāv— ut carm— recitār—. x. Ego omnēs precātus— ut mē attent— anim— audīr—.

CANIS.
(i)
i. Quō in libr— erat canis pīctūra?
ii. Dīc mihi quāl— in hōc librō animal sit.
iii. Vidēsne can— qu— car— ōre tenet?
iiii. Dīc mihi quālis sit car—.
v. Ut ā lani— effugiat pon— trānsit.
vi. Ut lan— vīt— pontem trānsiit.
vii. Nūllus can— quid sit imāg— intellegere pot—.
viii. Apertūrus est ōs ut imāg— rapi—.
viiii. Carō bovis būbul— nōmināt— est.
x. Nōn carō erat in aqu— sed imāg—.
(ii)
i. Ut mihi placet hūiusmodī legere libr— !
ii. Iūcundiōrēs sunt quam grammatic— ist— qu— in lūd— recitāmus.
iii. Ut sapi— fīam pater ut lūd— frequent— mihi imperat.
iiii. Lūdī magister omnibus ut librīs— et stil—
incumb— imperat.
v. Magister mihi imperāv— nē stult— mē praestārem.
vi. Māter mihi ut ad lūd— eam imper—.
vii. Pater imperat ut mātr— pāre—.
viii. Lūdī magister mē oper— libr— dare iubet.
viiii. Ut sapientēs fīam— necesse est studēre.
x. Cūr nōn nāt— essēmus sapientēs magistr— rogāvī.

LŪDUS.
i. Lūdum frequentāre mihi molest— est.
ii. Ut amīc— mihi concili— necesse est ad lūd— īre.
iii. Quālēs sint discipul— scīre vīs.
iiii. Ante cēn— timet nē parum sit cib—.
v. Semper timet nē quid mal— accid—.
vi. Nē māter sibi veni— nōn daret timēbat.
vii. Interdum magister fābul— nōbīs nārrat.
viii. Vīsne scīre quāl— sint?
viiii. Ūn— tibi nārrābō.
x. Anim— attende ut intelleg—.

FABULA DĒ ANŪ. (i) i. Magistr— docent— oportet discipulōs tacēre. ii. Assibus invent— anus ad macell— profect— est. iii. Porculō empt— dom— redībat. iiii. Ferulā recūsant— īgn— ōrāvit ut ferul— ūrer—. v. Īgnī recūsant— aqu— imperāvit ut ignem exstingu—. vi. "Sī aliquantulum faen— mihi ded— ego lac tibi dabō." vii. "Sī aqu— in crībrō mihi adport— faenum tibi dabō." viii. Aquā accept— homō faenum dedit. viiii. Lacte exhaust— fēlēs mūr— edere incēpit. x. Capite percuss— taur— incēpit aqu— bibere. (ii) i. Quibus fact— aqu— īgnem exstinguere incēpit. ii. Canis ferulā verberāt— perculum mordēre incēpit. iii. "Si pēns— bene fēc— fābulam vōbīs nārrābō." iiii. Herī magist— conclāve intrāv—. v. Cum intrāv— discipui— spectāvit. vi. Ubi discipulōs spectāv— crēt— sustulit. vii. Cum sublāt— esset crēta carm— scrīpsit. viii. Postquam carmen scrī— discipulōs recitāre iūssit. viiii. Discipulī iūss— carmen recitāv—. x. Discipulīs dīmīss— magist— prandium ēdit.

LECTĪCĀRIUS. (i) i. Lectīcārius ā terg— appropinquāns caput me— assere percussit. ii. Petas— aliquid dē vī ict— remīsit. iii. Nisi petas— habuissem omnīnō mē interfēc—. iiii. Sī modo eum appropinqu— vīdissem dē vi— eī dēcēss—. v. Sī modo "Cavē" clāmāv— idem fēcissem. vi. Sī mē interfēc— comprehēnsus esset ut sīcāri—. vii. Sī in vincul— iactus esset inter sīcāri— accūsātus esset. viii. Sī accūsātus esset cap— esset damnātus. viiii. Caput me— tumōr— māgn— fīēbat tumidum. x. Sī modo baculum hab— tē nunc caederem. (ii) i. Sī pater adesset āct— esset dē pelle tu—, fūrcifer! ii. Iterum tē percut— nisi puerul— modo essēs. iii. Hominem qu— in lectīcā vehēbātur āgnōvī. iiii. Domum revers— magistrum cum patr— loquen— invēnī. v. Timēbam nē quid ego lectīcār— dīc— audīvisset. vi. Diū quam ob rem apud nōs vēn— mīrābar. vii. Pater mihi ut ad sē in tablīn— īr— imperāvit. viii. Valvīs apertīs magistrum rīdent— vīdī. viiii. Omnī timōre dēposit— tablīn— intrāvī. x. Vix aur— meīs crēdēre potuī. (iii) i. Etiam sī lūdum aestāt— frequentārem nihil discere poss—. ii. Aestāt— puerī sī valent satis disc—. iii. Sī qua ali— urbs est īnsalūbr— Rōma. iiii. Nēmō Rōm— manet nisi urbān— cōgunt officia. v. Omnēs sī modo officia sin— ad vīll— sē reciperent. vi. Ultimō ann— tempestās ita erat rabid— ut omnēs tōtum di— in lectulis ōtiōs— requiēscerent. vii. Sī Mārtiālis eōs modo comput— ann— per qu— valēbat etiam nunc īnfāns esset. viii. Cornēlius lūd— in Octōbrēs Īd— dīmīsit. viiii. Quibus aud— quam māximē gaudeō. x. Tant— est ārdor sōl— ut nēmō lītterās possit discere.

ITER. (i) i. Māne experrēct— cum patr— ad forum īvī raed— condūcendae causā. ii. Ad dēversōrium pervēnimus ubi omni— ex raed— dēscenden— erat. iii. Tam avidē edēbam ut pater hīs verb— mē reprehendere incēp—. iiii. Nōnne saepenumerō tibi imperāvī nē avid— in edend— tē praestēs? v. Prūdentissi— quisque vīvend— causā edit. vi. Iterum in raed— nōbis est ascendend—. vii. In itinere faciend— ut sunt multa cūrand— ! viii. Nē nimis impedīment— raed— impōnāmus prōvidend— est. viiii. Ungulae equ— spectand— sunt nē lapidēs inhaeserint. x. Sī minus impedīment— adportārēs celer— īre poss—. (ii) i. Num colōniae dēdūcend— causā iter facis? ii. Quibus audīt— Cornēli— rīsit et facēti— hominis laudāvit. iii. Pater et raedāri— paulisper inter sē collocūt— ad dēversōrium redīre cōnstituērunt. iiii. Itaque Cornēliō comitant— hī duo revers— sunt. v. Septem vel octō calcul— in manum collēctōs in āër— iaciēbam. vi. Dum cadunt quam plūrim— manū revers— excipere cōnor. vii. Tam celeriter ad dēversōri— contendēbāmus ut rota dext— celerrim— cursū agitāta ab āxe sē līberāverit. viii. Nihil damn— accēpimus nisi quod rot— refīxa iterum nōbīs erat affīgend—. iiii. Cūius rotae affīgend— causā diū sumus morāt—. x. Nisi Iūppiter nōs serv— omnīnō essēmus interfect—. (iii) i. Vereor nē calcul— ungul— inhaereat. ii. Hunc nisi extrāx— equus omnīnō claud— esset factus. iii. Tandem ad vīll— ad qu— contendēbāmus tūt— pervēnimus. iiii. Proxim— diē māne in agr— vagātus sum. v. Vīlicum arātrum fingen— vīdī. vi. Ut pān— suppetat nōbīs segetēs sunt serend—. vii. Ad agrōs arand— hōc īnstrūmentum mihi faciend— est. viii. Ut in prandiō edend— gaudēbam! viiii. Pater rēbus perfect— ad aquās perficiend— profect— est Rōmam rediit. x. Mēnse Octōbrī appropinquant— mē quoque ad urb— revocāvit ut ad lūd— red—.

ITERUM DĒ LŪDŌ NĀRRŌ.
(i)
i. Putō Decim— rīdēre.
ii. Putō omnēs rīs—.
iii. Putō mē rīsūr— esse.
iiii. Putō omnēs rīsūr— esse.
v. Putō puellās rīsūr— esse.
vi. Putant mīlit— interficī.
vii. Putābant mīlitem interfect— esse.
viii. Putābant omnēs interfect— esse.
viiii. Putābant fēminās interfect— esse.
x. Putāvit mīlit— interfectum īrī.
(ii)
i. Sext— magistrum īrācund— esse dīcit.
ii. Sextus magistr— discipul— male docuisse dīcit.
iii. Discipul— magistrum praemium sibi datūr— esse dīcit.
iiii. Putō eōs praemium nōbīs datūr— esse.
v. Prō certō habēmus fēmin— iūs suffrāgiī sibi vindicātūrās esse.
vi. Sextus sē bon— esse discipulum putat.
vii. Magist— aliōs pessim— esse discipul— putat.
viii. Puer mātr— suam sibi crūstula datūr— esse arbitrātur.
viiii. Nōn putō vōs stult— esse discipulōs.
x. Magist— mē stult— esse dīcit.
(iii)
i. Omnēs parentēs suōs līber— optim— esse arbitrantur.
ii. Convīv— cēnam bon— esse putant.
iii. Lanius can— carnem abstulisse dīcit.
iiii. Mīles sē victūr— esse arbitrātur.
v. Discipulī sē sapientēs futūr— esse putant.
vi. Puellae sē praemium acceptūr— esse dīcunt.
vii. Prō certō habeō carnem ablāt— esse.
viii. Putāmus fūnem ā mūribus rōs— esse.
viiii. Negō vaccās ā laniō interfect— esse.
x. Magister putat puer— optimōs esse.

ROGĀTOR. i. Pater mē rogāvit num prōverbium su— intelleger—. ii. Pater raedāri— rogat cūr cursum nōn acceler—. iii. Raedārius patr— rogāvit cūr tot impedīmenta adport—. iiii. Ego patr— rogāvī cūr tam diū āfu—. v. Deinde patr— rogāvī num laesus—. vi. Pater raedārium rogat quam ob rem equus claudic—. vii. Vīlic— rogāvī quid fing—. viii. Puer magistr— rogat quandō nōs iterum fēri— āctūrī—. viiii. Māt— servum rogāvit quid ēg—. x. Magister puer— rogat quid āctūrī—.

PATRIS ŌRĀTIŌ APUD TRIBUNAL PRAETŌRIS HABITA. i. Reus fūrt— erat accūsāt—. ii. Praetor togā praetext— amict— in sellā curūl— sedēbat. iii. Iūdicēs reum ante ocul— pallen— sūdan— vīdērunt. iiii. Genae eī exsangu— fīēbant. v. Omnia ē tēst— dīligenter quaesīvī. vi. Argentum caelāt— fūr in saccum qu— sēcum adportāverat immīsit. vii. Nihil eum impediēbat quīn tūt— ēvāderet. viii. Quippe quī ex vent— labōr— medicum quaesīvī. viiii. Tēstimōniō dat— pater me— assurrēxit. x. Patrem posteā rogāvī utrum iūdic— fūr— damnāv— necne.

SCĪRŌN. i. Scīrōn latrō īnfām— erat qu— regiōnem inter Megaram et Atticam īnfēst— reddēbat. ii. Sī qu— appropinquāverat viātor eum cōgēbat sib— ped— lavāre. iii. Hunc Thēseus dum it— facit saxō resid— cōnspexit. iiii. Scīrōnem parī lēt— in mar— dēiēcit. v. Ēius ossa flūctibus agitāt— scopul— inhaesērunt. vi. "Nōlīte aliās nārrāre fābul— priusquam ego red—." vii. Patr— persuādēre cōnābar ut ad nōs ven—. viii. "Nesciō an fābul— nārrāre poss—." viiii. Māter patr— imperāvit ut fēstīn—. x. "Lūcius nōn prius cubit— abīre volt quam aliam audi— fābul—."

NĪSUS. i. Līber cum in Indiam exercit— ductūr— esset, Nīsō nūtrīci— suō dum ipse red— rēgnī Thēbān— potestāt— trādidit. ii. Postquam Līber revers— est, Nīsus rēgn— cēdere nōluit. iii. Līber passus est eum rēgnum obtin— dum occāsiō sibi rēgnī occupan— dar—. iiii. In grāt— cum eō rediit. v. Ut rēgn— eum prīvār— hōc iniit cōnsilium. vi. Cum sacra quaedam sē factūr— esse simulāv— mīlitēs muliebr— ōrnātū tamquam Bacchās intrōdūxit. vii. Mīlitēs Nīs— sē rēgn— abdicāre coēgērunt. viii. Sine mē dōnec ali— audi— fābulam manēre. viiii. Unus ex convīv— rogāvit cūr in lectīs adhib— asellōrum capita. x. Vītis palmite abrōs— mult— ferācior reddit— est.

EXERCITĀTIŌNĒS—II

EXPERGĪSCOR.
i. Quid mihi imperat servus?
ii. Quid servō imperō?
iii. Quid semper imperat mihi māter?
iiii. Quid imperāvit mihi Dāvus?
v. Quōmodo tunicam īnspicit māter?
vi. Quō in locō lītterās discimus?
vii. Quem iubet māter mēcum ad lūdum īre?
viii. Quid māter servōs iubet?
viiii. Agricola uxōrī quid imperat?
x. Quid ego laniō imperō ? Quid imperāvī?
xi. Quid mihi imperāvit coquus?
xii. Quid frāterculō crepundia in ōs īnserentī imperāvī?

POĒTA.
i. Quō prōgrēssus est pater?
ii. Quis accurrit?
iii. Cūr ad patrem venit?
iiii. Quō cōnsiliō "Nōn vacō" respondet pater?
v. Quō cōnsiliō ad porticum pater recēssit?
vi. Quō cōnsiliō aderat poēta?

MĪLES.
(i)
i. Cūr "gregārius" ita appellātur?
ii. Quid fert? Quid aliud?
iii. Quō cōnsiliō haec fert?
iiii. Quid manū tenet?
v. Cūr ex equō pūgnant nōnnūllī?
vi. Cūr dux iūssa dat mīlitibus?
vii. Quid ante pūgnam mīlitibus solet imperāre?
(ii)
Verte in tempus imperfectum:—
i. Mīles scūtum fert ut in pūgnā servētur.
ii. Lōrīcam habet quae pectus prōtegat.
iii. Gladium habet ut comminus pūgnet.
iiii. Ex equō pūgnant equitēs ut victōs persequantur.
v. Iūssa dux dat ut omnia ōrdine agantur.
vi. Imperat omnibus ut summā virtūte dēcertent.

CĒNA.
i. Cūr apud nōs convīvae veniunt?
ii. Quid Semprōnium frātrēsque ēius rogat pater?
iii. Quōs ōrat ut in mediō lectō accumbant?
iiii. Quid reliquōs ōrāvit?
v. Quid servō imperāvit?
vi. Cūr gustum edimus?
vii. Quid sīgnificat prōverbium "Ab ōvō usque ad mālum"?
viii. Quid ōrāvit quīdam ex convīvīs?
viiii. Quid mē ōrat pater?
x. Quid ego convīvās precor?

CANIS.
(i)
Verte in tempus perfectum:—
i. Scīsne quālis sit carō?
ii. Scīsne quid canis agat?
iii. Intellegisne cūr pontem trānseat?
iiii. Rogō cūr canis fugiat.
v. Quid sit imāgō nūllus canis intellegit.
Verte in tempus praesēns:—
i. Quō ferret pōns omnīnō nesciēbat.
ii. Quid in aquā esset nōn intellēxit.
iii. Cūr tam stultus esset canis nēmō intellegēbat.
iiii. Cūr ōs apertūrus esset omnēs sciēbant.
v. Quid ageret canis iam nārrāvī.
(ii)
Verte in tempus perfectum:—
i. Cūr necesse sit tālēs legere librōs nesciō.
ii. Pater ut lūdum frequentem mihi imperat.
iii. Magister omnibus ut librīs et stilō incumbant imperat.
iiii. Cūr tantam necesse sit operam dare nēmō mihi dīcere potest.
v. Quōmodo rēs sē habeant nesciō.
Verte in tempus praesēns:—
i. Magistrum quam ob rem sapientēs nōn nātī essēmus rogāvī.
ii. Ille mihi imperāvit nē stultum mē praestarem.
iii. Cūr hunc in modum respondisset nesciēbam.
iiii. Cūr necesse esset in tempus praesēns hās sententiās vertere nesciēbam.
v. Lūdī magister mē operam librīs dare iūssit.

LŪDUS.
(i)
Verte in tempus perfectum:—
i. Quam molestum mihi sit lūdum frequentāre
nēmō nisi puer intellegere potest.
ii. Ut amīcōs mihi conciliem necesse est ad lūdum īre.
iii. Quot in lūdō nostrō sint discipulī nōn nārrō.
iiii. Quālēs sint discipulī scīre volō.
v. Rogāsne cūr Timidus appellātus sit discipulus?
vi. Māne timet nē pluat.
vii. Timet nē magister pūniat.
viii. Timet nē cadat.
viiii. Timet nē parum sit cibī.
x. Semper timet nē quid malī accidat.
(ii)
Verte in tempus praesēns:—
i. Herī timēbat nē pēnsum recitāre nōn posset.
ii. Nē māter sibi veniam nōn daret timēbat.
iii. Timēbat nē magister pūnīret.
iiii. Omnēs timēbant nē caderent.
v. Puerī timuērunt nē magister īrāscerētur.
vi. Canis timuit nē ā laniō caperētur.
vii. Lanius timuit nē canis carnem auferret.
viii. Timuī nē sērus ad lūdum venīrem.
viiii. Timuit nē magister sē ferulā percuteret.
x. Timuimus nē pēnsa facere nōn possēmus.

FABULA DĒ ANU.
(i)
Verte in tempus praesēns:—
i. Anus ad macellum ut perculum emeret profecta est.
ii. Canem ōrāvit ut perculum mordēret.
iii. Ferulam ōrāvit ut canem percuteret.
iiii. Īgnem ōrāvit ut ferulam ūreret.
v. Aquae imperāvit ut īgnem exstingueret.
vi. Taurum ōrāvit ut aquam biberet.
vii. Lanium ōrāvit ut taurum interficeret.
viii. Fūnem ōrāvit ut lanium suspenderet.
viiii. Mūrem ōrāvit ut fūnem rōderet.
x. Fēlem ōrāvit ut mūrem ederet.
(ii)
Scrībe aliter:—
i. Cum magister discipulōs spectāvisset crētam sustulit.
ii. Cum sublāta esset crēta carmen in tabulā scrīpsit.
iii. Carmine scrīptō discipulōs recitāre iūssit.
iiii. Postquam discipulī carmen recitāvērunt magister duās nārrāvit fābulās.
v. Quās ubi nārrāvit fābulās discipulōs dīmīsit.
vi. Discipulīs dīmīssīs ipse prandium ēdit.
vii. Prandiō comēsō dormītum iit.
viii. Iānuā apertā discipulī ēgrēssī sunt.
viiii. Porculō emptō anus domum redībat.
x. Assibus inventīs anus ad macellum profecta est.
(iii)
Scrībe aliter:—
i.Cane recūsante ferulam ōrāvit ut canem percuteret.
ii. Aquā acceptā homō faenum dedit.
iii. Faenō comēsō vacca lac dedit.
iiii. Lacte exhaustō fēlēs murem edere incēpit.
v. Caudā morsā mūs incēpit fūnem rōdere.
vi. Iugulō compressō lanius incēpit taurum interficere.
vii. Capite percussō taurus incēpit aquam bibere.
viii. Quibus factīs aqua īgnem exstinguere incēpit.
viiii. Aquā sparsā īgnis ferulam ūrere incēpit.
x. Fabulā nārrātā artem grammaticam discimus.

LECTĪCĀRIUS. (i) i. Quid mihi accidisset nisi petasum habuissem? ii. Quid fēcissem sī lectīcārium appropinquantem vīdissem? iii. Quid fēcisset ille sī mē vehementius percussisset? iiii. Sī hōc fēcisset quid eī accidisset? v. Sī hōc accidisset quid aliud passus esset? vi. Sī pater adfuisset quid fēcisset? vii. Sī adultus essem quid ego nunc facerem? viii. Nisi puerulus essem quid faceret lectīcārius? viiii. Homine in lectīcā āgnitō quid fēcī? x. Quid timēbam? (ii) i. Quid timēbam cum magistrum cum patre loquentem invēnissem ? ii. Quid diū frūstrā mīrābar? iii. Quid Dāvus mihi imperāvit? iiii. Quid iterum timuī? v. Cūr tablīnum intrāvī? vi. Valvīs apertīs quid vīdī? vii. Cūr patrem vīsit Cornēlius? viii. Quid pater Cornēlium est precātus? viiii. Quid ego magistrum rogāvī? x. Quid mihi imperāvit pater? (iii) Verte in tempus perfectum:— i. Tantā vī sōl aestāte ārdet ut nihil discere possim. ii. Adeō est īnsalūbris Rōma ut lūdī magistrī suōs quisque discipulōs in Īdūs Octōbrēs dīmīttant. iii. Ita grassantur febrēs ut dītissimus quisque aestāte in vīllās migret. iiii. Magister ita īrāscitur ut puerī timeant. v. Tam fessī sunt discipulī ut obdormīre velint. Verte in tempus praesēns:— i. Tempestās ita erat rabida ut omnēs tōtum diem in lectulīs requiēscerent. ii. Ita furēbat aestus ut neque lītterās discere neque ambulāre posset. iii. Pater ita veritus est nē in morbum inciderem ut mē sēcum rūs addūcere cōnstitueret. iiii. Tantam operam librīs dedī ut sapiēns sim factus. v. Tot mīlitēs vīdī ut eōs numerāre nōn possem.