Aklatan ñg "Kami Naman"

AGAWAN ÑG DAÑGAL

Kasaysayang Tagalog

Katha ni

FAUSTA CORTES

Nagíng Pangalawáng Pang-ulo ng "Liga de
Mujeres Filipinas"; Kinatawán sa Unang
Kapulungang Manggagawa at
Taga-Ingat-yaman ng
"Magdamayán At Nang
Matanghál".

Ikatlong aklat ñg aklatan ñg

"KAMI NAMAN"

Aklatan ng
"Kami Naman"
1045, Daang Dart, Pako,
Maynila, K. P.

1914

SA TUTUNGHAY

Kapatid: ¡Kay laking pagkabigó mo! Oo, nabigo ka; sapagka't kaya mo binili at babasahin itong Agawan ng Dangal, ay sa paniniwala mong ito ay kagaya ng mga nabasa mo nang akda, na pawang mahahalaga at matatamis. Samantalang ang Agawan ng Dangal ay dahóp na dahóp sa palamuti ó hiyas na iyán. Salat sa matatamis na pananagalog. Dukha sa matatayog na isipan. Kapós sa mararangal na turo. Paano'y ako sa Lupon ng mga Manunulat ng "Kami Naman", ay isang baguhan sa larangan ng panulat. Lakas-loob lamang ang umakay at nagbunsod sa akin. Gayón ma'y naniniwala akóng pakikinabangan mo upang gawing aliwan. At huwag nawang kumupas ang kapuripuri mong pagmamahal sa wikang tagalog.

Ang Kumatha.

PATALASTAS

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGAL ay siyáng ikátlóng aklat ñg Aklatan ñg "Kamí Namán" na pinalabás ñg Lupon ñg mga Manunulat. Una ang "Tagumpay ñg Apí" ni Bb. Pascuala Pintor at ikalawá ang "Tuntunin ñg Pulong" ni G. Rosendo S. Cruz.

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay ipinagbibilí sa lahát ñg bilihan ñg aklat dito sa Maynila, sa halagáng dalawang piseta (P0.40) ang bawa't salin.

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay mababasa rin ñg mga na sa lalawigan, kung magpapadalá ñg halagáng isáng salapi (P0.50) kay Bb. Carmen de la Rosa sa Aklatan ñg "Kamí Namán", 1045, daang Dart, Pako, Maynila, K. P.

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay mapapakyáw sa Aklatan ñg "Kamí Namán" at nagbabawas ñg malakí sa halagá.

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay aring tunay ñg kumatha.

Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay gaya rín ñg lahát ñg sinulat ñg mga tagá "Kamí Namán", na maaaring bilhín sa pamamagitan ñg liham. Sumulat at ilakip ang halaga ñg aklat at gugol sa selyo sa nasabi ñg Aklatan ñg "Kamí Namán", at walang salang di nila tatanggapín sa pagbalík ñg korreo. Dapat ipadalá ang kalatas kay Bb. Carmen de la Rosa, ang Pañgulo ñg Lupon ñg mga Manunulat ñg "Kamí Namán".

AKLATAN ÑG
"KAMI NAMAN"
1045, DAANG DART, PAKO, MAYNILA, K. P.

LUPON NG MGA MANUNULAT

MGA KATHANG LUMABAS NA

UNANG AKLAT
TAGUMPAY NG API

Katha ni Bb. Pascuala Pintor, Pangulo ng Lupon ng mga Bituin ng "Kami Naman" at pangatlo sa mga babaing pilipina na sumulat ng nobela. Ang kathang ito ay larawan ng mga pusong kulang ng pagtatapat.

IKALAWANG AKLAT
TUNTUNIN NG PULONG

Sinulat ni G. Rosendo S. Cruz, Pangulo ng Pamahalaan ng "Kami Naman." Isang ganap na patakaran ng maayos na pagpupulong. Halaw sa bantog na "Robert's Rules of Orders".

IKATLONG AKDA
AGAWAN NG DANGAL

Akda ni Bb. Fausta Cortes, isa sa mga Bituin ng "Kami Naman" at pangapat sa mga babaing pilipina na lumikha ng kasaysayang tagalog. Ang akda ay matatarok sa pabasa ng aklat na itó.

PANGUNANG HAKA
NI
G. ROSENDO S. CRUZ

Hiniling ng pinagpipitaganang kong Bb. Fausta Cortés, kumatha ng aklat na ito, na ako ang siyang magbigay ng pang-unang salita dito sa kaniyang akdang AGAWAN NG DANGAL. Pagkapalibhasa'y naging ugali ko na ang di marunong sumuay sa mga ganitong pithaya, lubha pa't ang humihiling ay isang gaya ni Bb. Fausta Cortés na di marapat pagkaitan, kaya mahirap man sakali sa akin ang tumungkol sa ganitong bagay ay tutupad ako at tahasang ilalahad ang aking mga kuro-kuro.

May ilan nang taong lumipas ngayon na ang suliranin ng feminismo dito sa ating bayan ay napagtalunan hanggang sa mga pahayagan. Pinagkuro kong matamán ang mga katwirang pinanghawakan ng mga sangayon at di sangayon, hanggang sa ang naging wakás ay napanig ang aking paniniwala sa salungat.

Parang pagsurot sa aking pagpanig sa mga di sangayon sa feminismo ay walang kaabogabog ay sumipot naman ang mga kilalang kapisanan ng mga babae na ang mga pamagat ay "Liga de Mujeres Filipinas" at "Ang Babae Ngayon". Ang mga kapisanang ito, na pawang itinataguyod ng mga babae ay nagpakita ng kanikanilang kasiglahan at kapuripuring kabayanihan. Nang mapagmalas ko ang ganitong kilusan ng mga babae ay unti-unting nahahapay ang aking pananalig sa di pagsangayon sa kababaihan. Unti-unting nawala ang aking pag-aakalang ang mga babae ay dapat lamang maging reina ng mga tahanan, bulaklak na humahalimuyak sa isang halamanan.

Hindi nga lamang ito ang siyang nakapaghawi sa tabing ng mali kong akala, kundi ng matunghayan ko ang mga ilang aklat na katha ng mga babae na ang mga ito ay ang "Sawing Pagasa" ni Bb. Francisca Laurel, ang "Nang Bata pa Kami" ni Bb. Pura L. Medrano, at ang "Tagumpay ng Api" ni Bb. Pascuala Pintor. Ang pagsipot ng mga nasabing aklat ay siyang lubusan na nagpagupo sa aking pananampalataya na ang mga babae ay batbat lamang ng hiwaga, palamuti ng isang tahanan, at aliwan sa magusot na buhay na ito. Ngayon ako nanalig na ang mga babae ay hindi nga lamang pala isang kasangkapan sa loob ng ating mga tahanan, ni bulaklak na samyuan ng bango, kun di ang mga babae nga pala ay isang tunay ding lakás, isang bahagi ng lahi na may karapatan at kakayahang makatulong ng pagpapaanyo ng isang bayan, ng isang lahi, at ng sangkatauhan.

Dapat alisin ang piring ng ating mga mata at ititig diyan, sa mga babaeng may mga ginintuang pagkukuro. Dapat hangaan ang kanilang katalinuhan at kailan man ay di nararapat ipalagay ng kahi't sino na ang babae ay alangan sa pagkukuro ng isang lalaki.

¿May alinlangan pa kayo?

Naririto ang isa pang matibay na saksi ng aking mga pangungusap. Basahin ninyo ang kathang AGAWAN NG DANGAL na bunga ng isipan ng isa ding babae na si Bb. Fausta Cortés at pagkatapus ay dilidilihin ninyo ang mga nasasaysay, tutupin ang inyong dibdib at sabay na tanungin ang inyong sarili kung tunay ngang ang ganitong panulat ay dapat hangaan at sampalatayanan.

Ang aklat na ito ay isang matibay pa ngang saksi (aking inuulit) ng katalinuhan ng mga babae, lalo't higit ang sa kaniya'y kumatha. Dumadaliri ang aklat na ito sa maling kinahimalingan ng ilan na pagmamaimbot ng sandat at imbing karangalan, pagwawalang bahala na sa lahat, mangyari na ang ano mang mangyayari makaagaw lamang at magtagumpay ang pagiimbot ng dangal. Anopa't ang aklat na ito ay nararapat maging salaming malinaw ng mga masasama at mabubuting kalooban. Ang suliraning idinudulot ng aklat na ito ay nasa babasa ang kaibigan, alalaon baga'y, kung ang mangbabasa ay walang takot na maging ganid at matapang ang loob na maging asal Kain ay pupulutin niya ang mga pakana ng may masamang asal na nalalarawan sa aklat na ito. Nguni't kung ikaw na mangbabasa ay kapatid ni Mabuting asal at anak ni Malinis na budhi ay pupulutin mo naman ang mga bagay na kapuripuring tinungkol ng ulirán ng magagandang asal.

Dapat ngang hangaan ang panulat at pagkukuro ng babaing may katha ng aklat na ito. Ang isang kabaro ni Eva na may ganitong katalinuhan ay katangi-tangi. Ito'y talagang taglay ng kabihasnan.

¡Sulong kayo kababaihan! Ngayon ay panahon ng pagkilos. Pagbibigti ang pagwawalang kibo at pagpapakaimbi ang paghahalukipkip.

Rosendo S. Cruz.
Agosto 2, 1914.

SA MGA BITUIN NG "KAMI NAMAN"

Makikislap na Bituin:

Lahat ng búhay ay nagtatapos sa mapanglaw na kamatayan. Lahat naman ng Samahan ay nagwawakas sa masaklap na paghihiwalay. Ang lakad na ito ng kalikasan ay talagang di na mababago ngayon at sa haharapin. Nguni't ang sanla ng pagaalaala, sagisag ng pagmamahal, ay di kumukupas kailan man. Bagkus lalong nagiibayo habang tumatagal, ang tingkad at uri ng katuturan. Paano'y walang pagmamahal na napariwara.

Ang kalakhan ng aking pananalig, na walang pagaalaalang nasawi, ay siyang nagutos sa akin, ng paghahandog ko ng maralitang akdang ito, sa inyong kapitapitagang mga bakás; saksi ng aking pagmamahal. Inihahandog ko sa inyong mga yapak, hindi upang kayo ay aralan, kung hindi upang aliwin ang inyong mga pusong laging nangangarap ng biyayang dulot ng pagibig.

At ¿sino ako sa harap ng makikislap na «Bituin»?

¡Ako!

¿Ako ang mangangaral?

¡Ni sa panaginip ay hindi mangyayari!

Kailangang masaulo ko ang dunong ng sangkatauhan; kailangang matarok ko ang lihim ng sangkalangitan; kailangang ako ay maging araw muna, bago ako lumuklok sa matayog na karangalang guro ng mga «Bituin».... At sapagka't hindi mangyayari ang ginto kong guniguni, ay manulos na lamang tayo, sa ang AGAWAN NG DANGAL ay inihahandog ko sa inyo, tanda pang minsan ng aking pagmamahal.

Inihahandog ko rin namán sa inyo, upang kung kayo ay umaawit na ng bagong búhay, ay magunita man lamang, na kayo ay naging «Bituin» ng «Kami Naman», suló na tumanglaw sa landás na binagtasan ng masisikap na kawal ng kilusan ng mararalita. At mapagukulan nawa ninyo ng dukha mang alaala ang mga nasawi sa pagsisigasig na itanghal ang bayang mahirap. Sa gayon ay mabibilang tayo sa boong sangsinukob na humahanga at nagdadangal sa mga pinagpala dahil lamang sa pagsisikap na buhayin ang naghihingngalong pagkakapatiran....

¡Maging dapat nawa sa inyong kadakilaan!...

Nakikipagkapatiran,

Fausta Cortes.
Pako, 5 ng Mayo ng 1914.

AGAWÁN ÑG DANGÁL

"Pagpipilitan naming bakahin ang lalong masamang sakít ng tao: ang AGAWÁN NG DANGÁL, sakít na nagbabagsak ng mga banal na layon at dakilang pangarap; sakít na lalong mabisa sa pagpatay sa naghihingngalong pagkakapatiran at pipilitin naming sa ibabaw ng sakit na iyán, ay magluningníng ang tagumpay ng wastong ugali, ang paggalang at pagibig ng tao sa tao...."

--Mga pangungusap ni G. Angel de los Reyes, Pangulo ng "Kami Naman," sa talumpating binigkás nitó sa pagtatanghál ng Samahán, noóng iká 26 ng Oktubre, 1912.

I

MGA PUSONG NAMANDAW NG KAPWA PUSO

Ang kapanglawang naghari ng gabing yaon sa isang nayon ng Pako ay binulahaw ng pagtapat ng ilang pusong namamandaw ng kapwa puso. Noon ay isa sa mga gabi ng Enero; gabing napakalungkot, palibhasa'y mangilangngilang bituin lamang na nagbabansag ng kadakilaan ng Diyos, ang nagaantilaw sa nagtatampong langit. Ang buwan noon ay nagmaramot ng kanyang liwanag, at aywan kung saang sulok ng kalawakan nagkubli ang kaibigan ng gabi. Samantalang ang mga kuliglig at panggabing ibon ay umaawit ng tagumpay, ang mga bulaklak naman ay ipinagpapalalo ang kanilang bango, alindog, at halimuyak. Nguni't, sa lahat ng ito ay namamaibabaw ang tinig ng mga kalulwang idinadaing ang pagirog, gayong ang bahay na tinatapatan ay waring libingang lahat ay natatahimik.

Natapos ang pangbungad na tugtog. Isinunod naman ang isang magandang gabi pong kundiman. At dito'y tinawagan na ang dalagang pinipintuho. Sa pamamagitan ng malalambing na tinig, ay naunawa ng lahat ng doroon, na si Dolores pala ang dinadaingan.

Pagkatapos ng kundimang yaon, ay siya nang pagbubukas ng langit. Ang lapat na durungawan ng bahay na tahimik ay nabuklat. Isang diwata ng bagong panahon, isang bituing mayaman sa ganda, ay siyang tumanglaw sa mga pusong mapagpuyat; nagsabog ng liwanag at tuwa.

--Magandang gabi po!--ang magalang na bati ng lahat ng na sa lupa.

--Magandang gabi po naman!--ang magiliw na tumbas ng binibini--Tuloy kayo!... ¡tuloy!...

Ang bahay na may kaliitan ay nagsikip sa labing tatlong kalulwang umakyat sa langit.

Ilang sandali lamang ang nakaraan at namayani na naman ang bigwela, biyolin, bandurya at plauta. Ang kaniláng tunog na tagapagtaboy ng hapis, ay minsan pang nagtanghal ng gilas.

Sa isang dako naman ng harapang yaon, ang magandang si Dolores, ay nagsasabog ng kanyang yaman: ng dilag at hinhin. Ang maayos na tabas ng mukha ay napapatungan ng maiitim na buhok. Ang mapupulang pisngi ay tumatapat sa matingkad na itim ng kilay. Malalagong pilik-mata ang nagaalaga sa maamong malas. Isang katatagang tangos ng ilong ang nagmamalaki sa madugong mga labi. At nagiinamang mga ngipin ang bakod ng katamtamang bibig na binubukalan ng magigiliw na pananalita.

Samantalang ang mga kaharap ay isinasaloob ang pagpapasarap sa kanilang tugtugin, si Dolores naman ay isinasabog ang kanyang mga sulyap at titig. Inisaisang lihim na minasdan ang mga binatang yaon. Ang puso niya'y sisikdosikdo; parang giniginaw na nilalagnat. Alangang magmalaki at alangang mangimi.

Sa isang dako naman, ay payapang nakikinig ang isang ginoo. Matabang sa mukha ay nababasa ang kagulangan na. Siya ay si kapitang Andoy na ama ni Dolores; ang kilala sa pangalang Alehandro Balderrama. Siya ay isa sa mga kinaaalangalanganan sa daang yaon ng Sagat. Baga man lipas na ay kapitan pa rin ang tawag sa kanya. Sa tabi nito ay mukhang napopoot, nakasimangot, at maasim na maasim ang mukha, ng kapitana Martina, ang ali ni Dolores. Marahil ay dahil sa pagkabulahaw sa kanyang tulog. Liban sa tatlong ito, kay Dolores, sa kanyang ama, at sa kanyang ali, lahat na ng doroon ay kabilang na ng mga namamandaw ng puso.

«Loleng nalulungkot ako!...» ang manay siyang bungad na kundiman noong binatang tagaawit. Isang malumbay na tugtog ang isinaliw naman ng bigwela. Si Dolores ay napalingon sa di kinukusa at naabala tuloy na magpasigarilyo. Ang puso niya'y lalong nilagnat, at pinawisan siya ng malamig. Irap naman ang itinugon ni kapitana Martina. At matapos ang magiliw na awit sa «...ay, Loleng ng buhay ko!...»

--Aling Loleng--ang saad ng isang makisig na binatang kanina pa, ay mapupupuna na, na siya ang may patapat--ipinakikilala ko sa inyo ang aking kaibigan--at iniharap ang binatang umawit.

--Bagong lingkod mo po;--ang sambot ng ipinakilala.--Artemyo de la Pas.

--Salamat po;--ang magiliw na tugon ng dalaga--gayon din po naman: Dolores Balderrama.

At sila'y nagkamayan, hanggang sa naipakilala ang lahat. Habang si kapitana Martina, ay lalong nagniningas ang poot, si Beteng naman, ang binatang may paharana, ay parang nagmamalaki sa kanyang mga kaibigan. Bawa't makasiping ay binulungan ng «¿Bagay na ba sa akin?» Lihim na tatawa at panakaw na tititig sa masayang mukha ni Dolores. Hindi mapalagáy ang binata. Sa lahat ay masasayáng ngiti ang iniuukol. Palipatlipat ng upo, at sa labing-dalawáng kasama ay siyá ang lalong masigla at nagtatalík sa galák.

Ang katahimikan ay ginambala na naman ng tugtugan. Parang sinasadyang binibiro ang pagkaasim ng mukha ng kapitana Martina. Nguni't ¡himala yata at biglang nagbago ang kunot na noo, noong madinig na muli ang panambitan ni Artemyo! Masayang nakiumpok at sinipingan ang kanyang ipinagmamalaking si Dolores.

"Ay Loleng! ay Loleng!...
ako'y mamamatay...
kung hahabagin mo
ang daing ng buhay..."

Iyan ang simula ng mapanglaw na pagdaing, balot ng taos na hinagpis, at sa tinig na waring nalulunod sa hirap.

Sa kalagitnaan, ay nagpahalata ng panibugho; panibugho na bunga ng pagmamahal; at pagmamahal na likha ng pagirog. Anya'y:

Kung tumititig ka
sa ibang binata,
ang buhay ko Loleng
ay papanaw yata...

Lalong sinasal ng pagtibok ang puso ni Dolores. Waring kinikiliti naman si kapitana Martina. Gayong nakangiti ng galak ang inaantok na kapitang Andoy. Patuloy naman sa pagsasaloob ng tugtog yaong labing tatlong panauhin.

Napalaot ng napalaot yaong si Artemyo sa pagawit. Halos tinig na lamang niya ang nagdidiwang sa loob ng bahay. Dahil sa sarap ng kundiman, kung minsan ay itirik ang mata sa ilaw na nakabitin. Nguni't lalong marami ang lihim na sulyap niya kay Dolores, ang nahuhuli ni matandang Martina.

"Sa paglalaro mo
ng mga bulaklak
gunitain lamang
ang aba kong palad..."

Iyan ang patuloy ng binatang Artemyo sa kanyang pamamaibabaw. Sinasamantala naman itó ni Beteng upang kaulayawin ang kanyang pinopoon.

--Aling Loleng,--ang wika--talaga pong sa kaibigan kong iyan ay ipinagkakatiwala ko ang aking boong buhay...

--Gayon pala!--ang sambot ni Dolores--na ipinagkatiwala na ninyo sa kanya ang boong buhay ninyo, ay ¿bakit pa kayo sumama rito?

--Ba!--ang tutol ni Beteng--ang ibig kong sabihin ay ipinagkakatiwala kong siya na ang dumaing ng hirap ko...

--Sapagka't ang damdamin ng puso ni Pedro ay maidadaing ng bibíg ni Huwan....

--Napopoot ba kayo?--ang maamong tanong ni Beteng na nakahalatang totoong mailap si Dolores. Napuna niyang ang mga tugon sa kanya ay nasasaputan ng suliranin.

--Bakit ako mapopoot?--ang pakli ng dalaga--sa ang katotohana'y ariin mang biro; ay ipinagtatapat kong walang itatagal ang aking puso sa kanyang panambitan....

"Di ka na naawa
sa aking pagdaing:
buhay ng buhay ko
ligaya at aliw..."

Ang waring pakikihalobilo ng kundiman na ikinauntol ng pagsasalaysay ni Dolores. Sandali silang nanahimik, bago nagsalita si Beteng ng:

--Diyata't ¿wala kayong itatagal sa kanyang panambitan?

--Kung wariin ko--ang salo ng dalaga.

--Sa gayo'y namamanaag na ang aking tagumpay!

--At bakit po?

--Di ba sinabi ninyong nahahabag ang puso ninyo sa kanyang panambitan?

--Opo.

--Di nababagbag na ang loob ninyo sa akin? Sapagka't ang daing ni Artemyo ay siyang daing ko....

--Gayon po ba?

--Sinabi ko na pong ipinagkakatiwala ko sa kanya ang boong buhay ko.

--Ah, ¡mali kayo! ¡Iba si Artemyo kay Beteng! Ang daing ni Artemyo ay buhat sa kanyang puso kaya ang pagkahabag doon, ay pagkahabag sa kanyang pagkatao.....

--Nagbibiro yata kayo!

--Hindi. At ¿bakit ko kayo bibiruin?

--Aling Loleng!

--Talagang totoo: ang puso ko'y nababagbag sa kanyang panambitan. ¡Kay tamis niyang umawit! ¡Kay sarap dumaing!

--Aling Loleng! ¡Nilulunod ninyo ako!...

Hindi sumagot ang dalaga nguni't ang malas ang pinapagsalita. Tinitigan si Beteng ng titig na makahulugan. Aywan kung bakit kinuha nito ang kanyang sombrero at matuling umalis. Nilisan ang kanyang mga kaibigan at kasama ng walang pasintabi. Sa katamisan ng kundiman ni Artemyo ay di naman siya napuna. Liban kay Dolores, ang mahinhing si Loleng, ay walang nakaino. Ito lamang ang nakatatarok na si Beteng ay yumaong may taglay na poot at banta. May poot sapagka't nabigla siya sa mga tugon ni Dolores. At may banta sapagka't nalalamangan siya ni Artemyo. Anaki'y isáng bayang nilubugán ng araw ang dibdib niyáng binabayó ng pagngingitngit.

"Titigil na naman
ako sa pagdaing,
na nagaantabay
ng awa mo Loleng..."

Diyan natapos ang malungkot nguni't magiliw na kundiman, na dinaluhan ng nakakikiliting taginting ng bigwela at biyolin.

Hindi napigilan ni kapitana Martina ang kanyang palakpak; datapwa't si kapitang Andoy ay tinalo na tuloy ng antok.

--Salamat po--ang magiliw na sabi ng ating dalaga, bago pinagukulan si Artemyo ng--¡Kay buti pala ninyong umawit!...

--Baka kung ano na po iyan?--ang may hiyang pakli ng binatang pinuri.

Ang usisaang "¿nahan si Beteng?" ay siyang pumigil sa dalaga upang tugunin ang binata. Isa't isa'y nagtanungan. Sa tanóng ay tanong din ang itinutumbas. Kaya't nagdiwang ang alingasngas at lahat, liban kay Dolores at sa nakakatulog na kapitang Andoy, ay pinagharian ng pagtataka.

--Marahil ay may sumundo--ang saad ni kapitana Martina.

--Magpaalam na tayo--ang lihim namang anyaya ng may hawak ng bigwela sa kanyang katabi.

--Siya nga--ang ayon naman nito.

--Tayo na--ang ulit ng isa.

--Gabi na tayo--ang patuloy ng iba.

At lahat ay pinatahimik na naman ng tagingting ng tuwa. Tumugtog sila ng isang pangwakas. Si Artemyo noon ay napatabi.

--Aalis na ba kayo?--ang tanong ni Dolores sa mapalad na binata.

--Opo,--ang tugon nito--sapagka't totoong mababagabag kayo.

--Wala po kayong aalalahanin.

--Salamat po.

--Kayo pala'y kinatawan ni mang Beteng--ang may ngiting salaysay ng dalaga.

--Siya pong totoo.

--Di ang inawit ninyo'y parang inawit nila?

--Gayon nga po.

--At ang panambitan ninyo ay panambitan nila?

--Yaon po ang dapat.

--Nagkasala ako!--ang waring hinampo ng dakilang babai--boong akala ko'y lahat ng inyong inawit ay bukal sa inyong puso, mula sa ubod ng inyong buhay!...

Kinabahan si Artemyo ng marinig ito. Ang puso niya'y di mapalagay. Parang binabayo ang kanyang dibdib. Sampung paghinga ay nangangapos. ¡Kaawaawang kalulwá sa gitna ng kagipitan! At ang boóng pagkatao niya'y dagling sumuko sa gayóng dilág. Subali't ang kapalaran ay itinapat siya sa landas na dapat tuntunin. At anya'y:

--Ikaw po ang masusunod: maiyuukol mo saan man ibigin, at di malilihis ang iyong akala...

Hindi tumugon ang dalaga at sinamantala ni Artemyo:

--Aling Loleng, kung batid mo lamang ang itinitibok ng aking loob, ang iniluluha ng aking puso, ay sasabihin mong ako'y sinungaling....

--At hindi ba kayo sinungaling?--ang dugtong ng dalaga--¿Di ba kasinungalingan ang maglahad ng wala sa loob?

--Wala sa loób!

--Kayo na rin po ang nagsabi.

--Yaon po'y lambing lamang ng pusong nagtataglay ng hiya.... Isang pakunwari ng pagibig na nagaalangan sa dakila mong ganda....

--Nagaalangan?

--Opo, aling Loleng, at baka di maging dapat na maglingkod sa inyo....

Tinotoo na ni Artemyo ang pangungumpisal. Nilimot na niya ang kanyang tungkulin. Hindi na naaalaalang siya ay kasangkapan ni Beteng. Wala na sa gunitang siya ay bibig lamang ng kanyang kaibigan.

Si Dolores, ang mabining dalaga na sumuko ang puso sa mga pagawit ni Artemyo, ay parang nagayuma. Sa kanyang mukha at pangungusap ay nalalarawan ang paggiliw na nabihag ng mapalad na binata.

Sa pagtititigan ng dalawang kalulwa ay natapos ang pangwakas na tugtog. Ang mga namamandaw ng puso ay nagtayuan na. Isa't isang nagpaalam at nakipagkamay sa bunying binibini. Ang pagkakataon ay di sinayang ni Artemyo. Siya ang nagpahuli sa lahat. Kinamayan niya ng boong higpit si Dolores at dinamdam naman nito ang katuturan noon. Mga titig nila ang nagpalitan ng damdamin ng kanilang dibdib.

Doon natapos ang masayang gabi.

II

HINDI NAPAWASTONG PAGTITIYAP

Doon sa kabilang dulo ng daang Sagat, sa hanay din ng inuuwian ng mapanghalinang si Dolores, ay dalawang lalaki yaong ipinagtatanong si Beteng. Sa isáng magandang tahanan, doón silá pumanhík, sapagka't yaón ang itinuro sa kanilá ng napagsanggunian.

--Mga kaibigan--ang buhat sa itaas ay kanilang narinig--tulóy kayo, tulóy kayo....

--Magandang araw po mang Beteng--ang bati namán ng dalawá.

Silá'y pumanhík at ginanáp ang karaniwang kumustahan. Matapos ilapat ni Beteng ang pinto ay nagsaád ng ganito:

--Malakíng suliranin ang gumuguló sa isip ko, kaya inabala ko kayong ipinatawag. Sa inyong pangangailangan ay nalalaan namán ako.

--Salamat po--ang salo ni Pastor na isá sa mga panauhin.

--Sapagka't kayo'y inaári kong mga kapatid ay sa inyo ko dapat ipagtapat.

--Ipatuloy mo po--ang pakli ni Simón, na kasama ni Pastor.

--Malaon nang ang puso ko'y pinapagdudusa ni Dolores--ang patuloy ni Beteng--nguni't ¡kay pait ng nasasapit ko!... ¡Pawang tiwali! At kagabi lamang ay hinarana namin, nguni't gaya rin ng dati, ay pawang paglibak sa akin ang aking napala....

--Bakit po?--ang tanong ni Pastor.

--Di ba kayo pinaakyat?--ang usisa ni Simón.

--Pinatuloy kami, dili ang hindi--ang patlang ni Beteng--nguni't ang pagkapatuloy sa amin, ay siyang lalong nagbansag ng kaapihan ko. Opo, kaapihan, pagka't sukat bang itanóng sa akin ni Dolores na kung bakit pa raw ako sumama roon....

--Yaon po'y ugali na ng dalaga: lahat ng nais nilang sabihin ay dinadaan sa hinampo--ang putol ni Simón.

--Hindi kaibigan,--ang tutol ni Beteng--pagka't malaon ng kumukulili sa tainga ko, na si Artemyong aking pinakikiusapang siyang umawit sa aming pagtapat doon, ay siya daw ang napupusuan ng babaing yaon, gayong ito ay wala namang pagibig sa kanya.

--Ganyan din po ang balita ko--ang pagayon ni Pastor--nguni't, kailan ma'y di ako naniwala.

--Sino po bang Artemyo yaon?--ang pagsisiyasat ni Simón.

--Ang kalihim sa Samahang "Kumilos Tayo"--ang tugon ni Pastor--yaon bang nagtalumpati sa inyong nayon noong ipagdiwang si Rizal. May magandang pangangatawan at....

--Yaon pala--ang salo ni Simón--Kakilala ko po yaon at ako man ay kasapi rin sa "Kumilos Tayo." ¿Diyata't siya ang naiibigan? ¿Si Artemyo? ¿Ang artista? Aywan ko rin...--at tinapos sa iling at ngiti ang kanyang pagkamangha; iling na nagpapahayag ng pagpapawalang saysay kay Artemyo, at ngiti na nagtatanghal ng paglibak sa pagkatao noon.

Ang dalawang kaharap ay napatigil. Nabasa nila sa mukha ni Simón na siya ay may natatarok na lilim ni Artemyo. At di pinalagpas ni Beteng. Sinamantalá ang pagkakataón.

--Bakit po?--ang simula--¿may nalalaman ba kayong alimuom ni Artemyo?

--Sus!--ang buntong hininga ni Simón--¡Si Artemyo! ¿At bakit hindi ko malalaman ang kanyang lihim? Siya ay isang konduktor sa trambiya noong araw na dahil sa nahuli sa pagumit ay pinalayas tuloy ng empresa. Isang taong nagpagalagala sa pagbibilang ng bato, na kung kanikanino nangungutang ng makakain. Napasok na artista, at ang manakanakang pagtayo sa entablado ay siyang ipinagmamalaki ngayon. Gayong ang tinig ay tinig kanduli at kung umawit ay parang bumabasa ng Pasyon....

--Ha! ¡ha! ¡ha!--ang tawa ni Beteng.

--Aywan ko--ang tanggi ni Pastor--sa akin ay mabuting kaibigan si Artemyo.

--Mabuti kung mayroon--ang salo ni Simón--nguni't kung wala ay masama.

--Marahil nga--ang katig ni Beteng--sapagka't kung makailan ko nang makasama, ni minsan man ay di pa gumasta. Maging sa pagsakay namin sa trambiya, maging sa pagkain namin ng sorbetes, ay ¿maanong pabalat-bunga man lamang na magkunwaring dumukot sa bulsa?

--Ano ang hahanapin ninyo sa taong nagsasamantala?--ang masayang ikinabit ni Simón.

--Hindi gayon--ang tutol ni Pastor at hinarap si Beteng--Kayo ang nagaanyaya sa kanya ay talagang kayo ang dapat gumasta. Salamat at di kayo sinisingil sa kanyang abala at pagod....

--Mang Pastor!--ang tugon ni Simón--¿pinagtatanggol ba ninyo si Artemyo?

--Hindi po. Ipinaaalaala ko lamang ang ipinaguutos ng dakilang asal.

--At ¿kami pa pala ang lumalabas sa magandang ugali?--ang usisa ni Beteng.

--Hindi ko po sinasabi ang gayon--ang salag ni Pastor--nguni't ipinagugunita kong sa bibig ng mga lalaki ay alangang maglaro ang buhay ng kapuwa. Mga babai lamang ang naguututang dila. Mga musmos lamang ang nagngungusuan.

--How! ¡pshe!--ang putol ni Simón--Talaga pong si Artemyo ay lahi ng taksil: siya'y kapangpangan.

--Tama. Iyan ang totoo--ang dugtong ni Beteng--pinapaghahari ang kanyang pagkakapangpangan.

--Mga kaibigan--ang mainit ng saad ni Pastor--¡Huwag ninyong hamakin ang kanyang lahi! Kapangpangan man at Tagalog ay iisa ng uri, at ang sumira ng pagiisang iyan, ay yaon ang taksil na dapat pangilagan. Ang taong pumapatay ng pagdadamayan ng Pilipino ay yaon ang kalaban ng bayan. Ang kalulwang nagtatanim ng pagiiringan ay siyang uod na sumisira ng laya at pagasa ng lahat....

--Matutulis pong salita iyan!--ang pakli ni Simón.

--Nakasusugat ka po!--ang dugtong ni Beteng.

--Hindi, mga kaibigan--ang ganti ni Pastor--kailan ma'y di ko magagawa ang sumugat sa kapatid. Nguni't, oo; makikipaglaban ako sa kanino mang nagbibinhi ng pagiiringan. Ang buhay ko'y aking itinataya lubha pa't ang pagiiringan ay ipupunla dahil lamang sa inggit sa isang lalaking kinakandong ng palad....

--Na sa ibang bahay ka po!--ang paalaala ni Beteng--huwag ninyong lubusin ang pagalipusta sa mga kaharap.

--Sa bahay na pinaghaharian ng dilim ay doon ko dinadala ang ilaw!--ang matapang na sagot ni Pastor.

--Pawang kaululan ang sinabi ninyo!--ang tumbas ni Simón.

--Utang na loob ay manaog na kayo--ang taboy naman ni Beteng.

Tumayo si Pastor ng boong pagngingitngit. Ang malas niya'y naglalagablab. Maliksing kinuha ang kanyang sombrero at anya'y:

--Dapat ninyo akong itáboy; dapat ninyo akong turang ulol; sapagka't ang gurong nagtuturo ay talagang kalaban ng mga musmos na tinuturuan.... Nakilala ko na kayó ay dapat namán ninyó akóng makilala.... Paalam sa inyo nguni't alalahaning ako'y natatalaga sa ano mang mangyayari....

Titig lamang ang isinagot ng dalawa. Kaya't pumanaw na nagpuputok ang dibdib ni Pastor. Samantalang nawawala ang kanyang yabag ay patuloy sa pagwalang imik ang dalawang nilisan.

--Mang Simón--ang mana'y saad ni Beteng--yumaong galit na galit ang abogado ni Artemyo.

--Walang kailangan--ang tugon nito--¡Ibabagsak natin sila!...

--Iyan ang kanina pa'y inaantay kong pumilas sa inyong labi....

Kumuha ng kahon ng tabako si Beteng at inalok ang kaharap. Kapwa sila nagsuso at minsang pinagbuti ang upo. Bago naganasang marahil ay yumari ng paghihiganti. Panahon lamang ang makapagbubungkal ng lihim.

Isang mahigpit na kamayan ang tumapos ng salitaan. At taglay ang galak ng pagasa na naghiwalay ang dalawang nagtiyap.

III

MGA HALIK NG PAGIROG

Nagbabanguhang sampagita, bulaklak na nagpuputían, yaong tinutuhog ni Dolores, sa halamanan nila. Nagiisa siyang noon ay nagaaliw at pinalilipas ang mapanglaw na hapon. Sa isang upuang kawayan ay doon pinagbubuti ang pagyari ng isang kuwintas. Ang samyo na idinudulot ng mga ilang-ilang, ay sumusuob sa mabining dalaga. Marahan namang humahalik sa kanyang mga pisngi ang simoy ng hanging nagmumula sa bukid. Samantalang sa kanyang ulunan, ay namamaypay ang masingsing dahon ng kamuning.

Ang dilag ni Loleng noon ay lalong tumingkad kay sa dati. Bagay na bagay ang bagong gayak sa mayamang ganda ng kanyang pagka binibini. Sa biglang malas lamang ay mahuhulaan nang siya'y bago pa lamang dumudungaw sa pinto ng pagibig. At upang patotohanang naninibago ang kanyang puso sa pagtibok ng buhay sa pagkadalaga, ay masayang umaawit at sinasamyo ang mapapalad na sampagita.

--Kay bango ninyo!--ang di napigilang wika at nilangap ang samyo ng kanyang tinutuhog--¡Kay puti ninyo! ¡Kay dunong ng Diyos!...

Siya rin ang sumagot:

--Talagang kayo ay pinagyaman ng kalikasan! ¡Walang haring makapagsusuot ng inyong gayak! ¡Sutla na di nilikha ng kamay! At ¡puti, puting parang busilak!...

Dinugtungan pa rin:

--Hindi lamang iyan ang inyong yaman. Sa samyo, bango, halimuyak, ay kahanay kayo ng mga pangunahing bulaklak na ipinagmamalaki ng katalagahan....

Tinapos sa:

--Sa ulo, batok, at dibdib ng mga dalaga sa Silanganan, ay ginagamit kayong palamuti, katimbang ng rubi, perlas, at brilyante ng mga dalaga sa Kalunuran. Yaon ay binibili ng daan, libo, o yutang salapi, nguni't kayo ay ipinagpapalit sa isa o dalawang sentimos lamang. ¡Kay taas ng agwat ng halaga! Gayon ma'y lalong matayog ang inyong uri. Sila'y nagagamit lamang ng nakaririwasa, samantalang kayo ay pinakikinabangan ng lalong dukha at ng lalong mayaman. Ikinahihiya silang igayak ng mga dahop sa salapi, datapwa't kayo ay ikinararangal ng lahat....

At malaong nilangap na naman ang mapapalad na sampagita. Mana'y pinanood at kinausap:

--Gaano man ang inyong yaman, gaano man ang inyong dilag, ay di ko rin ipagpapalit sa inyo ang aking pinakamamahal sa buhay, ang giliw ng puso ko, si Artemyo ng aking pagibig....

Isang halik ang biglang lumagot sa kanyang pangungusap; halik na tumunog sa kanyang pisngi; halik na kaunaunahang idinulot ng pagibig. Nagulat at napalingon ang ating dalaga. Subali't napatungó na lamang at pumatak ang luha, noong mapagtanto niyang si Artemyo pala ang nagbigay ng ligalig.

--Loleng!--ang bati nito--napoot ka yata....

--Di ko akalain...!--ang tugon naman ng binibini.

--Huwag; huwag kang magalit. Tinugon ko lamang ang utos ng aking pagsintá. Kanina pa ako rito na nagsusubók sa iyo. Napanood ko ang lahat ng iyong ikinilos. Ang puso ko'y nilango ng tamis. At nakagawa tuloy ng kalapastanganan....

Patuloy sa pagkatungo ang binibini. Nahihiya o napopoot mandin sa nangyari. Talagang gayon ang dalagang Tagalog. Malambingin nguni't matampuhin. Magiliw datapwa't maselan. Sa di pagimik ay sarisaring katuturan ang maipalalagay.

--Loleng--ang muling saad ni Artemyo--kahapon lamang binihis mo ang aking puso, ngayon ay muli na namang pagdudusahin. ¡Kay sawing palad ko!...

Hinawakan ang kamay ni Loleng na may hawak na sampagita. Naupo sa piling nito at sinapupo sa likod ang dalaga ng kaliwang kamay. Bago nagpatuloy:

--Napakawalang awa ka! Parang tinakaw mo lamang ako sa galak. Mabuti pang di hamak ang di ako pinangakuan ng pagibig, kay sa naturang giliw ay nilulunod sa kapighatian....

--Ikaw ang may sala--ang marahang patlang ni Dolores--¿hindi ba kahapo'y isinumpa mong ako'y iyong igagalang?

--Tunay. At siya ko namang ginaganap...

--Paggalang pala ang iyong inasal!

--Hindi ba?

--Paglapastangan!

--Na naman!

--At di ba pagapi sa dangal?

--Loleng, huwag mong isaloob ang gayon. Ang paggalang ay kapatid ng pagibig. May halik ang paggalang at may halik ang pagibig. Ang halik ng paggalang ay idinadampi sa damit, sa paa, ó sa kamay. Ang halik ng pagibig ay sa noó, sa pisngi, ó sa kapuwa labi inilalagak. Pumili ka ngayon; ¿alin ang ibig ng Loleng ko?

--Ang halik ng paggalang--ang masaya nang tumbas ng binibini.

--Loleng, ¡lalong napopoot ka! Hagkan ko ang iyong damit ay tuturan mong kita'y nilalaro. Hagkan ko ang iyong paa, ay sasabihin mong kita'y inuuyam. Hagkan ko ang iyong kamay ay isasaad mong kita'y binibiro....

Isang ngiti at isang titig ang iginanti ng pusong nagtampo. Nagpalaot naman si Artemyo.

--Sapilitan, irog ko, na ang pipiliin mo ay ang halik ng pagibig. Siya kong ginanap, tanda ng aking pagmamahal. Doon ay kalakip na rin ang paggalang na aking ipinangako kahapon.

--Lahat ng matwid ay na sa iyo!

--Sapagka't ako ay taong may katwiran....

--Sinungaling!...

Isang malakas na tawag na "Loleng" ang gumambala sa paguulayaw ng dalawa. Yaon ang makapangyarihang tinig ni kapitana Martina. Lumingon ang tinawagan, bago nagpaalam sa kasi:

--Artemyo, tinatawag na ako ng Tiyang.

--Lilisanin mo ba ako?--ang lambing naman ng binata.

--Pumanhik tayong dalawa.

--Baka di maganda ang gayon?

--Mauuna ako't sumunod ka mamiya.

--Mabuti pa.

--Aantabayanan kita?

--Asahan mo.

At tumalikod ang binibini matapos ihandog sa giliw ang isang kumpol ng sampagita. Handog na waring walang katuturan, nguni't minahal ni Artemyo. Sapagka't yaon ay nilagakan muna ng isang halik ng kanyang pinopoon. At sinasamyo ng binata samantalang pinanonood niya ang pagyaon ni Dolores.

Noon nama'y naglilikom na ng liwanag ang ilaw ng sangdaigdig. Ang dilim ay marahang nagbubuka ng pakpak. Nagsisimula na ng pagawit ang panglaw at lungkot ng gabi. Mana'y marahang namumukadkad sa kaitaasan ang mga sampagita sa bukid ng Diyos, iyang mga bituing nagpapagunita ng luwalhati sa kabilang buhay.

Malaong sandali pa ang lumipas, bago narinig ang:

--Magandang gabi po--na patao ni Artemyo upang tumupad sa pangako.

--Magandang gabi po naman--ang pakunwaring salubong ni Dolores--Tuloy kayo....

Pumanhik ang panauhin at nagtuloy sa salas. Doon ay inabot niya si kapitana Martina. Nagbigay ng galang at payapang naupo. Si Dolores naman ay naupo na rin. Ito ang nagbukas ng salitaan:

--Saan po kayo nanggaling?

--Doon po sa bahay.

--Ngayon lamang kayo naligaw dito ah--ang pangatlo ni kapitana Martina.

--Bakit naman po?--ang tutol ng binata.--Noong lamang isang linggo ay narito kami.

--Siya nga pala--ang patalo na ng kapitana--at noon nga pala kayo nagharana. Hanggang ngayon ay di ko pa nalilimot yaong inawit ni mang Huwan na ayaw ko sa intsik....

At tinapos sa halakhak. Tawa rin ang itinugon ng dalawang kapulong.

--Bakit po ba hindi ninyo kasama noon si mang Beteng?--ang usisa ng binibini.

--Ayaw na pong makibarkada sa amin--ang tugon ni Artemyo.

--Kung ilan nang haranahan iyan na di nakakasama yaon eh....--ang katig ng kapitana.

--Napupuna ko nga rin--ang dugtong ng dalaga.

--At ¿bakit di mo mapupuna?--ang biro ng ali--sa iyon lamang ang itinatangi mo....

--Ang Tiyang naman!--ang tanggi ni Loleng.

--Ehem!--ang salo ni Artemyo.

--Siya; kung ayaw ka ng itinatangi ay minamahal...--ang dugtong ng kapitana.

--Nagkatabas tuloy!--ang tawa ng binata natin.

Isang makahulugang irap ang inihagis ng dalaga kay Artemyo. Ginanti naman nito ng isang titig. Ano pa't mga mata ang pinapagusap. At sa mukha nila ay nababasa ang pagkainip sa matandang kaharap. Salamat at ito ay mapagbigay at nataunang nanalo noon sa pangginge; kaya malamig ang ulo at binigyang panahon ang dalawang puso upang magulayaw. Lumabas ang kapitana at nilisan ang mga kausap. Lumaya ang dalawang pusong nagtatalik sa galak.

--Waring hindi batid ng ali mo ang ating lihim?--ang saad ni Artemyo.

--Hindi, at magingat ka--ang tugon ni Dolores.

--Naparito na ba si Beteng?

--Oo. Di ko pa pala naibabalita sa iyo na sila ay nagharana rito.

--Kailan?

--Noong Huwebes ng gabi.

--Sino sino sila?

--Wala akong nakilala; nguni't sa inyong magkakasama noong araw, ay si Beteng lamang ang kasama.

--Nagsarili na!

--Hindi lamang iyon. Sumulat pa sa Tatay na ikaw daw ay alipin lamang. Nagsisilbing-kanin ka raw sa kanya, kaya di ka dapat tanggapin dito.

Napipi at namutla sa galit ang nabiglang binata. Ang binigkas na yaon ng kanyang kasi ay naging matunog na kulog sa kanyang pangdinig. Siya ay nangliit. Aywan kung inapi ng kahihiyan ó sinupil ng poot. Datapwa't sa pagyaon ng ilang sandali ang mukha niya'y naging maamo. Tulad sa nagkasalang humihingi ng tawad.

--Salamat na lamang--ang patuloy ng dalaga--at ako ang nakatanggap. Kaya, ni ang Tatay, ni ang Tiyang, ni sino pa man dito, ay walang nakabatid.

--Nahan ang liham?--ang mana'y usisa ni Artemyo.

--Sinunog ko.

--Bakit mo sinunog?

--Sapagka't gawa ng taksil.

--Di mo na ipinabasa sa akin?

--Baka pa matunghayan ng iba.

--Bakit mo nalamang sulat niya?

--Dahil sa may lagda.

--Nilagdaan!

--Maniwala ka.

--Ng pangalan niya!

--Tunay.

--Kay tapang!

--Duwag, ang sabihin mo.

--Sayang at di ko nakita!

--Huwag na.

--Nananalig ka naman?

--Hindi! ¡Hinding hindi!

--Bakit?

--Sapagka't walang katotohanan.

--Totoo yaon!

--Ano sa akin?

--Tapat ang sumbong niya.

--Walang ano man.

--Paniwalaan mo!

--Ipalagay mong ako'y naniniwala. Maging totoo nang busabos ka niya, ¿ano ngayon? ¿Ang pagibig ba'y nahahadlangan ng mga bagay na iyan?

--Dolores!

--Kung ang pagirog mo ay naigigiba ng inggit at imbot, ang pagibig ko ay hindi. Matibay. Kasingtibay ng moog. Kamatayan lamang ang makapagwawalat.

--Bulaan!

--Masusubok mo rin.

--Nasubok ko na. Sa isang halik lamang ay pinatulo mo na ang iyong luha....

--Sapagka't nalunos ako sa aking pagkadalaga.

--Di lalong malulunos ka sa palad mong tatamuhin ng isang busabos?

--Kabila man ng busabos, kung iniirog ko at minamahal, sa akin ay daig pa ang haring na sa trono ng luwalhati.

--Diyata?

--Tunay.

--Ang katunayan?

--Kinamit mo na.

--Yaon bang tinamo sa lakas-loob; halik na itinangis ng hinagkan, ay siya mong patunay?

--Sapat na yaon.

--Ang pagibig ay walang kabusugan!

--Hindi pa panahon.

--Lahat ng sandali ay dapat pakinabangan.

--Sa iba nang pagkakataon.

--Naipagpapaliban pala ang sanla ng pagibig....

At tinapos sa pagpisil ng kamay ng binibini. Tumayo ang binata at naglingon-likod. Ang dalaga ay kinabahan at umiwas na:

--Hayun ang Tiyang!

--Mamatay na tayo!

At boong tapang na inilagda ni Artemyo ang pangalawang halik ng pagirog sa mapulang pisngi ni Dolores. Ito ay nagitla, subali't nang matiyak na di sila napuna ng kapitana Martina ay magiliw na nagsabing:

--Pangahas ka rin!

--Kay palad ko ngayon!--ang galak ni Artemyo--Sa gabing ito nahawi ang dilim ng aking pagasa. Nababanaag ko na ang liwayway ng aking kapalaran. Datapwa't, Loleng, Loleng, huwag ka sanang padadala sa dila ng mga umaagaw ng aking dangal....

--Hindi, at isinasamo ko sa iyong huwag mo nang mababanggit kay mang Beteng ang liham niya sa Tatay.

--Asahan mo.

--Ilagan mo sana ang sigalot.

--Huwag kang magalaala.

--Talagang gayon ang kalulwang sawi sa pagibig. Parang ulol na di nalalaman ang ginagawa. Awa ang dapat ihandog sa kanila.

--Siyang totoo.

--Naku, sukat bang siraan ka! At sira pa namang kahahalataan ng pagkaimbi....

--Kay pangit!

--Sawing palad na lalaki!

Ang orasang nakasabit sa dakong itaas ng pinto, ay nakisagot din. Walong pantig ng kanyang batingting ang pinaltik. Ang oras ng pagaalaala sa mga kalulwa sa purgatoryo'y siyang ibinansag.

--Ika walo na pala!--ang saad ni Artemyo na dinukot at minasdan ang kanyang orasan.

--Ay ¿ano kung ika walo na?--ang putol ng dalaga--¿naiinip ka ba?

--Naiinip? ¿Mainip ako sa piling mo? Loleng, kung makukuha ko lamang ang aking puso, at ihaharap ko sa iyo, ay makikita mong sabik na sabik sa iyong dilag at pagmamahal. Nais ay matali na sa puso mo kung mangyayari...

--Bulaan!

--Hindi. Talagang wala akong pinapangarap, kung di ang pagbabagong buhay natin. Maging malaya tayo sa pagduduyan sa tuwa... Nguni't samantalang di pa namimitak ang ating araw, ay sumunod na muna tayo sa palakad ng panahon.

Hindi tumugon ang dalaga sapagka't noon ay sa susungaw sa pinto si kapitana Martina.

--Maalaala ko pala--ang wika nito--huwag kayong mawawala sa isang linggo, at ating ipagdidiwang ang kaarawan ni Loleng.

--Sa isang Linggo po?--ang tanong ni Artemyo.

--Sa ika 21 ng kasalukuyan--ang salo naman ng dalaga.

--Bulaklak nga pala kayo ng Mayo--ang pagpuri ng binata.

--Kaya po kasingganda ng kamya--ang dugtong ng kapitana.

--Ang Tiyang naman!--ang hinampo ni Loleng--para pa tayong taga Palanyag.

--Kung ayaw ka ng kamya ay asusena. Kung ayaw ka ng asusena ay sampagita. Kung ayaw ka ng sampagita ay rosal. Alin man ang iyong piliin ay bagay sa iyong kagandahan--ang pagtatanggol ng kapitana na lubhang nawiwiling biruin ang kanyang alaga.

--Siya nga--ang ayon ni Artemyo.

--Siya na kayo--ang salag ni Dolores.

Napatigil ang salitaan sapagka't noon ay may narinig silang yabag. Ilang sandali lamang na nagdiwang ang pananahimik at napagsino na ng tatlo. Tinig ni kapitang Andoy ang kanilang napansin. Hindi nagkabula ang palagay. Sumipot sa pinto ang matanda. Sinalubong naman ni Artemyo ng bati ng paggalang.

--Nakasabay ko po ngayon si mang Beteng--ang balita nito.

--Saan?--ang usisa ng kapitana.

--Sa trambiya--ang patuloy ng matandang Andoy--at sinabi sa aking magdadala siya rito ng komparsa sa araw mo Loleng.

--Ehem! ¡ehem! ¡ehem!--ang tikim ng kapitana.

Nagtitigan naman ang dalawang pusong naglilihim. Bago nagngitian ng ngiti ng kasyahang loob.

--Hindi raw ikahihiya sa mga panauhin ang kanyang dadalhin dito--ang dugtong pa ng nagbalita--marahil daw ay mga labing anim katao.

--Kay dami! ¡Talagang pangatawanan!--ang tuwa ng kapitana--Kayo mang Artemyo, magdala rin kayo.

--Na naman ang Tiyang...--ang hadlang ng dalaga.

--Ito nga naman--ang habol ng kapitang Andoy na hinarap ang mapagsisteng asawa.

--Susubukin ko po--ang tugon naman ng binata.

--Baka matuloy!--ang pakli ng kapitana--Biro ko lamang iyon.

--Titingnan ko rin po--ang saad ni Artemyo na napapasubo.

--Huwag na--ang pigil naman ni kapitang Andoy--sapagka't sapat na ang dadalhin ni mang Beteng. Bakit nababalitaan kong waring may bigat ng loob sa inyo, ay baka kung ano pa ang ipakahulugan noon.

--Siya nga--ang ayon ni Dolores.

Hindi nakasagot si Artemyo. Namutla at napipi. Sumikdo ang loob. Marahang sumusubo ang pagngingitngit. Titig na lamang ang ipinukol kay Dolores. Ito naman na nakaramdam ng kagipitan noon ay sinamantala ang pagtatanggol sa giliw. Anya'y:

--Dumalo na lamang kayo at isama ninyo ang inyong mga kaibigan.

--Maaasahan po--ang pakli ng binata.

--Baka di kayo sumipot?--ang habol ng kapitana Martina.

--Baka pangakong napako iyan--ang salo naman ng kapitang Andoy--bakit na sa Pako pa naman tayo.

--Hindi po--ang sagot ni Artemyo--maaasahan po ninyo.

At tumayong kinuha ang kanyang sombrero bago nagpaalam.

--Aalis na ba kayo?--ang saad ng kapitana.

--Maaga pa naman--ang dugtong ng kapitang Andoy.

--Mayroon pa po kaming paroroonan--ang pakunwari ng binata.

Kinamayan ang tatlong lilisanin. Nanaog na nalulunod ang puso. Sumisinghap sa tuwa at sumisinghap sa galit. Naluluoy sa tuwa dahil sa pagtatamo ng halik ng pagirog. Nilalagnat sa galit dahil sa paninira ni Beteng. Gayon ma'y tahimik na yumaon ang kalulwang itinaguyod ng mapalad na pagkakataon.

IV

MASIGASIG NA KILOS NI PASTOR

--Mga kaibigan--ang bati ni Pastor sa mga kasamang kanyang inabot sa isang kamalig sa daang Penyapransiya, doon din sa Pako, na nagsasanay ng pagtugtog--¿kayo yata ang dadalhin ni Beteng sa bahay nila kapitang Andoy?

--Oo--ang tugon ng may bigwela.

--Utang na loob ay huwag kayong sumama--ang patuloy ni Pastor--at ibitin ninyo sa kahihiyan ang taong yaon...

--Bakit?--ang sambot ng may gitarra.

--Mangyari ay kung ano anong paninira ang ginagawa kay Artemyo--ang tugon ng Pastor--at kayo ay dadalhin doon upang patunayang lalong malakas siya kay Artemyo. ¿Yaon ba ay gawa ng kasama?

--Ang lagay pala ay nagkagalit sila ni Artemyo?--ang usisa ng nakasalamin.

--Oo--ang paliwanag ni Pastor--at ang pinagmulan ay dahil kay Dolores.

--Ano ang nangyari?--ang pagkamangha ng lahat.

Lumingon muna si Pastor, bago sumagot:

--Lubhang katawatawa.

--Bakit?--ang pagkasabik ng ilan.

--Makinig kayo--ang patlang ni Pastor.

--Si Artemyo ay palaging niyayaya ni Beteng upang haranahin si Dolores, dahil sa ito ay artista at may mayamang tinig. Siya, si Artemyo, ang palaging pinaaawit sa kanilang pagtapat. Nguni't si Dolores ay di rin mahabag sa kaawaawang Beteng. Ang pista pa nito ay si Artemyo ang napusuan. Ano pa't ang tulay ay siyang naibigan.

--Aha!--ang pagtataka ng may dalang biyolin.

--Siya nga--ang ayon naman ng may hawak na gitarra--at noong magharana kami noon araw doon, ay umalis iyang si Beteng nang hindi man lamang nagpaalam sa amin.

--Nakahalata marahil!--ang hatol ng may katandaan na.

--Nakita na ninyo?--ang habol naman ni Pastor--Pati kayo ay hinahamak gayong nangungutang lamang ng loob.

--Ano ang magagawa natin sa taong walang turing?--ang tanong ng may hawak ng bigwela na malaon na yatang may poot kay Beteng.

--Gayon pala! ¿Bakit pa kayo sasama sa kanya?--ang ulos ni Pastor.--Ipagmamalaki lamang kayo at pagkatapos ay diyan na kayo...

--Bakit naman pumatol si Artemyo?--ang usisa ng isa.

--Tao namang ito!--ang agaw ng kasamahan din--¿May manok bang tumanggi sa palay?

--At ¿ano naman ang dapat itawag sa lalaking iniibig ng babai ay nagwawalang bahala?--ang tanong ni Pastor.

--Binubai!--ang maagap na salo ng may katandaan.

Isang matunog na halakhakan ang pumutok.

--Samakatwid--ang hadlang ni Pastor--ay tumupad lamang si Artemyo sa kanyang tungkulin upang huwag matawag na binabai...

--Katwiran--ang hatol ng marami.

--Bakit nagagalit si Beteng at sinisiraang mabuti si Artemyo?--ang tanong pa rin ni Pastor.

--Paano'y naagawan ng tuson!--ang salo na naman ng mapagsiste.

Panibagong halakhakan na naman.

--Isang sagot ngayon mga kasama--ang saad ni Pastor--¿sino ngayon ang dapat samahan, si Artemyo ó si Beteng?

--Bakit ba? ¿Magdadala rin ba ng komparsa si Artemyo?--ang usisa ng isa.

--Binabalak ko sana--ang tugon ni Pastor--pagka't totoo akong nasakitan noong sabihing si Artemyo raw ay taksil dahil sa kapangpangan...

--Sinabi ni Beteng ang gayon?--ang pandidilat ng isang kapangpangang bandurista.

--Maniwala ka kasama--ang patigas ng tinanong--at kaya sinabi ang gayon ay dahil sa nabigo sila sa akin. Ako'y inamuki nila ni Simon, upang agawan ng dangal si Artemyo, datapwa't nagkagalit lamang kami sapagka't di ako pumayag...

--Sa inyo ako sasama--ang pagkukusa na ng banduristang kapangpangan.

--Ako man--ang habol ng may hawak na biyolin.

--Ibilang na rin ninyo ako--ang sunod ng may plauta.

--Welga na tayong lahat--ang sabi naman ng isa.

--Welga! ¡Welga! ¡Welga!--ang sagutan na ng lahat.

--Mabuhay si Artemyo!--ang sabi naman ni Pastor.

--Mabuhay! ¡Mabuhay! ¡Mabuhay!

At tumugtog sila ng isang masarap na tugtugin, tanda ng tagumpay ni Artemyo. Galak na galak naman si Pastor. Samantala'y nagpapaindayog na mabuti ang tinig ng biyolin.

Natapos ang pamamayani ng bigwela at ang bibig na naman ni Pastor ang narinig.

--Upang malubos ang ating galak ay huwag ninyong sasabihin kay Beteng na hindi na kayo sasama sa kanya.

--Siya nga--ang ayon ng iba.

--Ang sarap niyan ay magaantay siya ng wala!--ang salo ng isa.

--Gayon ang dapat sa taong umaagaw ng dangal--ang katig ni Pastor--Ibitin sa kahihiyan. Isubo sa kagipitan.

--May balita pa akong nilalakad daw ni Simon na si Artemyo ay alisan ng tungkulin sa "Kumilos Tayo"--ang saad ng isang kanina pa'y ibig maglahad.

--Iyan ay pakana ni Beteng--ang sagot ni Pastor--¿Ano raw ang dahilan?

--Sarisari--ang salo ng tinanong--Hindi raw dapat bigyan ng tungkulin dito ang isang dapo lamang. Kabagongbago raw dito, ay nais nang lagpasan ang mga kanayon. Isang bata raw lamang ay ibig nang maghari. Kung minsan ay sinasabing mapagsamantala raw. Ang salapi raw ng Samahan ay kinukupit. Marami at napakarami pa ang dungis na ipinupukol sa mukha ni Artemyo.

--Narinig na ninyo!--ang saad ni Pastor--Linawin natin: hindi raw dapat bigyan ng tungkulin ang isang dapo. Katwiran, nguni't ¿bakit nila natitiis ang mga dapong naghahari sa ating bayan? At ¿dapo ba si Artemyo? ¿Ano kung kapangpangan siya? ¿Hindi ba pilipino rin? ¿Maaari bang magsarili ang Tagalog nang ang Kapangpangan ay hindi? ¡Napakarupok na pagkukuro! Ang masasabi ko'y nakikilala nila ang dapong kapatid din nila, datapwa't hindi nila nakikilala ang tunay na dapong dito ay tumawid. Kung nakikilala man ay kinatatakutan. Ngayon at kalahi ay halos sakmalin. Nguni't kung maputi, kahi't na lumapastangan, ay nginingitian din. Sinusurot, dinuduro at pinamumukhaan ang kabalat, subali't ang dayo ay saka lamang mamura kung nakatalikod....

--Siyang totoo--ang tango ng ilan.

--Kabagongbago'y nais nang lagpasan ang mga kanayon?--ang dugtong ni Pastor.

--Pasalamat tayo at hindi pa man ay nagpapakita na ng lakas at magagawa. Kung kaya siya lalagpas sa taga rito, ay sapagka't dapat siyang lumagpas. Ano man ang gawin ni Artemyo, kung talagang magaling sila, ay sila rin ang mamaibabaw. Ang iba pang dahilan ay pawa nang paninira na mga isip-lamok lamang ang mananampalataya....

--Ang inggit ay talagang nakalilikha ng sarisaring paninira--ang payo ng may katandaan.

--Kaya matakot at mangilag tayo--ang ayon ng iba.

--Walang sasama kay Beteng--ang paalaalang muli ng banduristang kapangpangan....

--Wala! ¡Wala! ¡Wala!--ang ayon ng lahat at pinamayani na naman ang kanilang mga hawak na kilabot ng panglaw, taga taboy ng lungkot at lumilikha ng tuwa: ang biyolin, bigwela at bandurya.

V

¡WALANG SALA! ¡ANG TAGUMPAY AY ATIN!

Maligayang umaga noon. Sa Looban, daang tumutumbok sa malaking pagawaan ng tabako, ay maraming kawal ng pawis ang nagmamadalían. Sa una'y langkay ng mga babai; sa dako roon ay nagsusumugod na mga lalaki; sa dako rito ay sunodsunod na may mga kagulangan na; at sa huli ay mga dalaga at binatang pawang nagtatalik sa galak. Walang alinlangang sarisaring bagay ang napaguusapan. Minsan ay may nagtatalumpati sa pagtatanggol sa kanyang ipinaglalaban. Minsan ay pumutok ang halakhakan. Ganyan ang mapupuna sa alin mang pangkatin.

Sa karamihan ay may namumukod na dalawang lalaki. Ang isa ay may magarang gayak; pulus na puti ang suot at korbatang sutlang granate ang nakatali sa liig. Isang sombrerong kalasyaw ang nakatakip sa ulo, na lalong nagbibigay ganda sa mayamang tabas ng mukha. ¡Kay kintab ng sapatos na abelyana! At ¡kay lapad ng liston! Sa bikas at pananamit ay nagbabansag ng kalwagan sa buhay. Samantalang ang isa ay nakabarong intsik lamang. Lumang luma na ang pahang sunong. At isang tsinelas na kupas na ang kulay ang nagtatanggol sa paa. Naglalarawan ng karalitaan. Yaon, ang makisig, ay ang binatang Beteng. At ito ang anak-dalita, ay si Simon. Sa agos ng mga manggagawa sa Tabakalera ay napaanod sila.

--Sa linggo na ang araw ni Loleng--ang sabi ni Beteng kay Simón.

--Oh, ¿handa na po ba ang komparsa natin?--ang tanong naman nito.

--Hindi ko nga po matiyak kaya ko po kayo inabangan.

--Bakit po?

--Mangyari'y naparoon ako kagabi kina Dolores ay ibinalita sa akin ni kapitana Martina, na si Artemyo raw ay nangako rin ng komparsa.

--Lalong magaling. Ngayon tayo magsusubukan ng gilas. Upang makilala ang inyong katayugan kay Artemyo ay dapat kayong iyagapay sa kanya. Walang salang magbibigti siya sa kahihiyaan....

--Huwag tayong umasa.

--Bakit po?

--Hindi ko pa natitiyak na mabuti ang ating komparsa. Malaon ko nang kinausap sila at hindi ko na hinarap uli.

--Tiyakin mo po; at nang mapatabi ang gigirigiring iyan....

--Bah! Kung lumabas na magaling ang kanyang dala, ay ¿di naagawan tayo ng dangal?

--Hindi po! ¡Magagaling tumugtog ang tao natin! Tiyakin mo po lamang ay di na kayo dapat magalaala pa.

--Baka tayo mabitin ah!...

--Sa ano pong dahilan?

--Kung di tayo siputin.

--Bakit po? ¿Nauulol ba sila? ¿Binayaran at dí sisipot? ¿Magkano po ba ang ibinayad ninyo?

--Wala pa akong ibinibigay kung hindi limang piso lamang na ibibili raw ng kuwerdas.

--Sa tao po, ¿magkano ang isa?

--Huwag ko raw pong alalahanin.

--Iyan ang masama. Ang mabuti ay bayaran natin; upang kung hindi sila sumipot ay magkaroon tayo ng bibig.

--Gayon din po ang naisip ko kagabi kaya ninais kong makausap kayo....

Isang malakas na sigaw na ¡tabi! ang lumagot sa salitaan. Noon ay humahagibis ang dalawang karitela na naguunahan. Ang una'y pawang dalaga ang lulan, at ang huli'y pawang binata naman.

Lumingon at tumabi ang dalawang naguusap, bago nagpatuloy si Beteng:

--Kasama rin lamang ninyo riyan sa Kompanya ang pinaka maestro nila, ay kausapin lamang ninyong mabuti kung mangyayari.

--Opo, at titiyakin ko.

--Ibigay mo po lamang ito--at dumukut sa bulsa ng isang papel na sasampuin--sabihin ninyong para sigarilyo lamang iyan.

--Kay dami naman!

--Daragdagan ko pa po iyan, mapuri lamang tayo ni kapitang Andoy.

--Walang sala! ¡Ang tagumpay ay atin! ¿Alin daw po bang komparsa ang kinuha naman ni Artemyo?

--Hindi ko po masabi.

--Tiyak daw po bang sisipot?

--Marahil. ¿Mangangako ba iyon ng papaano? Mawawalan ba ng kakilalang komparsa iyon, ay sa siya ay isang artista.

--Hindi rin siya dapat humara sa ating dadalhin.

--At mabuti namang magdala siya, upang mapalapat ang kanyang kapangahasang bumanggá sa tapayan.

Na sa tapat na sila ng Tabakalera.

Kapwa sila tumigil at tumayo sa tabing daan. Noon ay dating at dating ang kawal ng paggawa. Babai at lalaki, dalaga at bagongtao, matanda at bata, ang nagsisisipot. ¡Kay daming anak ng pawis!

--Ano pong oras ang sasabihin kong ipagkikita natin sa linggo?--ang mana'y tanong ni Simon.

--Ika siyam ng umaga. Doon na tayo magtagpo sa bahay nila Loleng--ang tugon ng kausap.

--Sasabihin ko po.

--Baka malimutan ninyo?

--Hindi po.

--Baka tayo mabitin?

--Huwag mo pong alalahanin. Ako ang bahala.

--Walang sala! ¡Ang tagumpay ay atin!

Nagtuloy ng pumasok si Simón sa malaking pagawaan. Si Beteng ay yumaon naman. Hanggang doon natapos ang usap ng dalawang magkatiyap.

VI

ANG ARAW NI LOLENG

Madaling-araw ng linggo. Noon ang ganap na ika labing walong Mayo ni Dolores. Mula sa pinto ng Simbahan sa Pako ay dalawang babai yaong lumabas. ¡Mga pusong banal yata! At lumakad silang patungo sa daang Pas. Ang maliwanag na tanglaw sa daan, ay siyang nagsabing yaon ay si Dolores kasama ni kapitana Martina. Galing silang nagsimba na pinasalamatan sa Diyos, ang masayang pagsapit ng kaarawan ni Loleng. Ang malamig na simoy ng hangin, ang mga patak ng hamog sa damo, at ang liwanag ng ilaw sa daan, ay siyang unang naghandog ng maligayang bati sa mapalad na dalaga.

Dumatal sila sa bahay na ang lahat ay nagsisikilos na. Ang tunog ng pinggan, taginting ng kubyertos, at sagitsit ng mantika ay siyang unang maririnig. Bago mapupuna ang bango na isinasabog ng hangin: ang amoy ng ginisa. Kung minsan ay namamaibabaw din ang iyukan ng mga inahin, tandang at kapon na manok. Ito ang mga martir ng pista. Ang lalong maingay at di maipagkakaila ay ang iyak ng baboy. Tatlo ang pinatay noon.

Sa kabahayan naman ay iba ang kilusan. Ang tinig ni kapitang Andoy ay siyang naghahari. Utos dito, utos doon ang ginagawa. Lagatok naman ng mga upuan, at lagaslas ng dahong saging na ikinukuskos sa sahig, ay siyang sumasagot. Gayon na lamang ang paghahanda.

Sa siwang ng mga bundok sa silangan ay masayang dumudungaw ang bukang liwayway. Marahang tumatakas ang dilim at panglaw. Ang galak at liwanag naman ang bumabangon. Mana'y boong ningning na sumikat ang ilaw ng sangkatauhan, upang batiin marahil ang dalagang sapupo ng tuwa sa araw na yaon.

Ang mga taong naglalakad sa daang Sagat, ay napapatigil sa tapat ng bahay ni kapitang Andoy. Pawang humahanga sa napakakisig na pagkagayak. Mahahalagang enkahe ang naglawit sa itaas ng mga durungawan. Sa gitna nito'y malapad na lasong rosas ang pinagbuhol ng bikas paroparo. Sa mga haligi ng kabahayan ay tungkos ng sarisaring bulaklak ang naglawit. Magagarang san pransisko ang halamang nagtanod sa mga pinto.

--Dapat ngang pagubusan ng kaya si Loleng--ang wika ng isang napatigil--sapagka't siya ay bugtong na anak ni kapitang Andoy.

Ilang sandali pa ang nakaraan, bago sumipot si Beteng. Makisig na makisig ang binata at masayangmasaya na pumanhik.

--Kay aga ng buwisit na ito!--ang nasabi sa sarili ni Loleng nguni't masayang sumalubong--Tuloy kayo.

--Maligayang bati po--ang bungad na wika ni Beteng at kinamayan ang dalaga.

--Salamat po.

--Magandang araw po mang Andoy--ang paggalang nito sa kapitan.

--Tuloy kayo--ang tugon naman ng tinukoy.

Nagtuloy ang makisig na binata. At kung gaano ang bikas niya noong masalubong natin sa daan Looban ay lalo at higit ngayon. Ang buhok ay hating hati at ang mukha ay pinahiran ng pulbos. Bagong korbata na naman ang nakabitin sa liig, datapwa't walang alinlangang buhat sa almasen ng Siyap sa Eskolta. Ang ternong lana ng pusong gumilas, ay siyang nagbabansag ng kabusugan niya sa pananalapi. Nguni't ang lalong kapunapuna, ay ang malalaking brilyante na nagniningning sa dibdib at mga daliri. «Inubos ang peseta!», ang sabi nga ni Dolores sa sarili. Subali't lalo siyang namangha noong buksan ang balutang dala, na anya'y:

--Aling Loleng kung kayo man ay nagagalak sa pagsapit ng inyong araw, ay lalo at higit ako. Ang katunayang di magkasya sa puso ko ang tuwa, ay di na matutuhan kung alin sa likha ng tao o likha ng katalagahan ang pipiliin kong ihandog sa inyong mga yapak. Pagyamanin mo po ang nakaya ng inyong lingkod.

Pandidilat ng mata ni kapitang Andoy; matulin na paglabas ni kapitana Martina; at isang «salamat po» lamang ni Dolores, ang tumugon sa mahabang talumpati ng binata. Samantalang mula sa pinto ay maraming mukha ang nakasungaw na sabik makakita ng handog ni Beteng. Yaon ang mga katulong sa paghahanda, at mga kapit-bahay na katapatang loob. Ang matandang kapitana na inip sa matagal na pagkalas ng tali, ay tumulong kay Beteng bago bumulalas:

--Kay ganda nito!

At itinaas ng kanyang kamay, ang isang alpiler na may malaking bató, saka tinitigan ng papikitpikit pa. Ang mga nanonood, maging si kapitang Andoy, ay napipilan. Si Dolores naman ay pinapagpapawis ng pangingimi. Nahihiya na di maintindihan. Lalo namang sumisigla si Beteng ng pagtatanghal ng kanyang handog. Sa ibabaw ng mesang marmol ay inihanay na lahat upang hangaan ng nagsisitingin.