Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This file was made using scans of public domain works from the University of Michigan Digital Libraries.)

[Paalala ng Nagsalin: Sa orihinal na pagkalimbag, tinangal ng maykatha ang lahat ng "n" at ginamit lamang ang ~g. Dahil ninais ng maykatha na gamiting ang libro ng mga estudyante para sa kanilang pagaaral ay binalik namin ang "n" sa web version para madaling basahin ng mga kabataan ngayon. Ang plain text na edisyon naman ay hinayaan naming manatili ang porma ng orihinal na pagkalimbag ng libro.]

[Transcriber's note: The author removed all the "n" and used tilde g or ~g in the original publication. Since the author intended the book as reference for students, we placed the "n" back in the web version to make it easier to read. The plain text version however retains the original form as it was published.]

=SA LA~GIT N~G BAYA~G PILIPINAS.=

M~GA DAKILA~G PILIPINO

o

A~G KAIBIGAN N~G M~GA NAGAARAL

SININOP NI

Jose N. Sevilla at Tolentino

UPA~G MAGAMIT NA AKLAT NA BABASAHÍN

UNA~G PAGKALIMBAG

MAYNILA, 1922

Limbagan nina Sevilla at mga kapatid at Kn.

MAYNILA, K.P.

HANDÓG

Sa kabataan n~g lahi~g Tagalog upa~g pakinaba~gan at mágamit na isá~g mabuti~g basahin sa panahón n~g pagaáral.

Ang Kumatha.

A~g karapatán sa aklát na itó ay ipinamamana ko sa aki~g m~ga pama~gki~g Emillo, Jesús, Aurelio at Predesvindo Alvero y Sevilla upá~g kanilá~g pakinaba~gan ku~g sumapit silá sa sapát na gula~g.

José N. Sevilla.

[Larawan: JOSE N. SEVILLA AT TOLENTINO]

Nagi~g Kapitán n~g Artilleria n~g Republica Filipina Kasa~gguni n~g «Suliranan n~g Wika» Nagi~g Gurò n~g Panitika~g Tagalog sa Colegio «La Juventud» Namatnugot n~g m~ga Pahayaga~g «Buhay Pilipinas», «Malalaya~g Ma~gagawà» at «Katuwiran» Nagtamò n~g Ganti~g Pala~g Medalla de Plata at Diploma Sa Ta~ghala~g Panama Pacifico, 1915, Sa lilim n~g ta~ghal n~g Biblioteca de Filipinas Kasa~gguni n~g Lupo~g sa Pátakarán at Palatuntunan N~g Una~g Kapulu~ga~g Balagtás, 1922. Kasapi sa «Ilaw at Panitik»

=PAUNA~G SALITA=

Isa~g sulirani~g kasalukuyan na humihi~gi n~g isá~g ágara~g paglutas ay a~g náuukol sa pagsisikap na tayo'y magkaroón n~g isá~g wika~g pambansâ na makabibigkís n~g boó~g higpít sa atin sa isa~g pagkakáwatasa~g ganáp sa tuló~g n~g isá~g sarili~g wikà, upá~g mapapánatili~g lagi~g mainit, nagáalab at nakadádará~g yaó~g dî mati~gkalá~g mithî na pinagbubuan n~g lalo~g mahalagá~g dugô at itinulò n~g masasakláp na luhà n~g m~ga naulila doón sa m~ga bayani~g naiwan sa ságupaan sa kadilimán n~g gabi.

A~g sanhi~g itó rin a~g pinagbuhatan n~g isá~g katagâ n~g kapulo~g na Lope K. Santos na~g kasalukuyá~g pinagtátalunan sa Kapulungang Balagtas niyaó~g ikalawa~g araw n~g Abril n~g taó~g isá~g libo siyam na raán at dalawampuo't dalawa, a~g suliranin n~g pagtuturò n~g wika~g Tagalog sa m~ga páaralan na anyá'y «anó~g aklát a~g pagáaralan n~g ati~g m~ga batà sa wikà~g Tagalog?»

Ipinagtátapát ko~g sa kasalukuyan, ku~g may m~ga aklát ma~g Tagalog na náuukol sa m~ga Balarilà n~g wikà ay tahás na dî tumútugón sa m~ga pagkakáunlád n~g wika~g Tagalog dito sa dáanang taó~g ika dalawam puo yayamá~g a~g m~ga yaón ay halos tinagalog lama~g sa m~ga aklát na gayón din a~g urì na m~ga ibá~g wika~g Kastilá ó Ingles, n~guni't di nagtátagláy n~g sarili~g diwà at m~ga paraán n~g wika~g Tagalog sa kanya~g sini~g na sarili~g sarili.

Dahilán a~g sanhí~g itó na~g ipinagpanayám namin n~g kasalukuyá~g Patnugot n~g Instituto de Mujeres na nagmu~gkahi sa akin, na bila~g pa~guna~g aklát ay lumimbág muna n~g isá~g babásahi~g káwiwilihan n~g m~ga nagáaral sa sarili~g wikà, n~guni't sinikap ko~g sa pagtugón sa kanyá~g mungkahi ay yumari n~g isá~g aklát na ta~gi sa káwiwilihang basahin ay kápupulutan namán n~g m~ga dakilá~g huwaran sa kapitápitaga~g halimbawa~g ipinamana sa atin n~g m~ga bantóg na m~ga kababayan na sa gálawan n~g kanila~g kalágayan, magi~g sa kapamayanán, sa duno~g at sa kabayanihan man ó sa pagtatá~ggol n~g m~ga dakila~g mithî, ay kinábakasán n~g tápata~g pagibig sa mutyâ nati~g Pilipinas.

A~g sa langit ng bayang Pilipinas ay nipót n~ga sa init n~g ha~gád na a~g wika~g Tagalog ay magi~g isa~g wika~g pagbansâ, at yáyama~g a~g napili nami~g batayán ó sáligan n~g aklát, ay a~g kagyát máukit sa pusò n~g ati~g m~ga batà a~g sarisari~g aral na inii~gatan n~g m~ga dakila~g pa~gyayari sa sarili~g lupà ay máituturi~g na a~g aklát na handóg namin ~gayón ay hindi básal, bagkús isa~g hapyáw sa m~ga násulat na~g m~ga tudli~g, bakás n~g kasaysaya~g sa m~ga dakila~g aklát na náuukol sa mani~gni~g na dahon n~g ati~g kasaysayan ay nagi~g pahiyas, at sa kapanahunan namán, ay sa m~ga pagyayari~g lumúluta~g ku~g minsan ay sa bugsô n~g kapusukán, kalupitán, ó kabayanihan kayâ na pawang may sarili~g samyô, na ku~g ibúbukód ay tahás na pakikinaba~gan upá~g makayari tayo sa ati~g m~ga batà n~g m~ga diwang malalakí, kalooba~g matitibay, kálolwá~g dî magígipò n~g m~ga panuyò at hinuhod yáyama~g tahás na gumágaláw sa udyók na násasalig sa pinakamara~gál sa lahát n~g udyók na dili ibá't n~g mani~gas na pagasa~g magi~g tapát na anák n~g baya~g tinubuan.

Ihináhandóg namin sa kabataan n~g lahi~g Tagalog a~g m~ga hapyáw, sipì, at sinóp na itó sa m~ga panitik n~g m~ga lalo~g litáw na tao~g ami~g hinugutan n~g m~ga ináakala~g karapatdapat basahin, makilala, at pagaralan n~g ati~g m~ga batà sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral, bilang paghahandâ sa kanilá na ma~gigí~g matitíbay na muóg n~g ati~g ihináhandá~g baya~g malusóg, malayà at karapátdapat sa isa~g bukás na malayà.

At sa pagasa~g a~g ta~gkilik n~g m~ga mambabasa ay igagawad sa amin, ay lumuwal a~g sa langit ng Bayang Pilipinas, na tagláy a~g lahát n~g kakanyahán n~g isa~g bagó~g hugis na babásahin.

Bila~g pa~galawa~g aklát na ami~g ilálathalà ay dî iba't "Ang aklat ng tagalog" na málalathalà sa dalawá~g wikà, ó sa malinaw na sabi ay sa Tagalog at Ingles, na kápagáaralan n~g m~ga lihim na iníi~gatan n~g wikà, bu~ga n~g isá~g matamá~g pagsisinop. Dito ay magkatulo~g kami ni Dr. Paul Rodríguez Verzosa, isá~g dalubhasá~g mapagsuysóy n~g m~ga kapakanan n~g wikà at lahi~g Tagalog.

At pa~gatló sa taó~g itó ay isusunód namin a~g isá~g. Maikling Balarila na kásisinupán n~g m~ga alituntunin at paraán n~g wikà sa kanyá~g kakayahán, m~ga paglalapilapì sa tulo~g na~g m~ga tipik at pagbabago n~g m~ga diwà n~g salità sa pamamagitan n~g paguulit n~g panti~g ó ugát kayâ sa ~gayon sa kahili~gan n~g siní~g.

Umáasa kami na sa pamamagitan n~g ta~gkilik n~g m~ga Páaralan at n~g báya~g mahiligin sa pagaaral ay sásapit tayo sa pagkakaroón n~g isá~g Batás na kákali~gà sa ati~g m~ga kathâ na ha~ggá ~gayón ay lúluta~gluta~g sa dagat na waláng pampá~g n~g kapabayaan.

Ku~g magkakagayón ay matitiyák nami~g a~g wala~g maliw na punyagî n~g Kapulungang Balagtas na ami~g kináaaniban ay dî naaksat maáasaha~g pagáanihan n~g m~ga sagana~g biyayà.

Jose N. Sevilla.

=ALI MUDIN=

Si Ali Mudin ay isá sa m~ga lalo~g nápabantóg na Sultán sa Huló. Siyá ay anák ni Maula na napabila~g sa m~ga lalo~g litáw na Harì sa nába~ggít na Pulô. A~g magamá~g itó kailán ma'y hindî napasuko na~g hukbó~g kastilà anó ma~g sikap n~g ginawâ upá~g lupigin a~g kanila~g kaharian.

Na~g humalili si Ali Mudin sa kanyá~g amá ay sinikap n~g m~ga kastilà na magtamó sa kanyá n~g isá~g kásunduan, at sapagka't si Ali Mudin ay maibigín sa kapayapaan ay nagpadalà sa Maynilà n~g limá~g sugò, niyao~g Enero n~g 1737 upá~g makipagtalo sa m~ga mu~gkahi~g kásunduan n~g m~ga kástilà.

Sa m~ga sugo~g itó ay kabila~g siná Dadia Deila, Radia Poot Salikaya at si Panduta Mahomed Ismalis. Ang m~ga sugó~g itó n~g Sultan na si Ali Mudin ay siyá~g na~gasiwà sa pakikipagkásundô sa m~ga kastilà na pinagtibay niya sa Huló, at sa pinagkásunduán ay nabibila~g a~g m~ga sumúsunód:

I.--Maghahari sa dalawá~g pa~gkát na nagkakásundô a~g kapayapaan.

II.--A~g dalawá~g pa~gkát, o a~g m~ga moro at m~ga kristiano ay magtúlulo~g na makipagbaka sa alin ma~g kaaway nila~g dalawá.

III.--Magkákaroón silá~g dalawá n~g malaya~g pagkakálakalan.

IV.--Sakali~g sino man sa dalawá~g dako ay puminsalà sa ka~gino man sa kanilá o maghasik n~g sigalót sa isá sa kanilá, a~g naminsalà o sanhî n~g kapinsalaan ay magbábayad sa pininsalà n~g isá~g halagá~g híhigín n~g napinsalà.

V.--Magpapàlitan n~g bihag.

Si Ali Mudin ay nagí~g tunay na Harì, at a~g kanyá~g kapa~gyarihan ay kinilala n~g m~ga kastilà ha~gga~g sa niyáo~g taó~g 1749 ay sumirà sa kásunduan a~g m~ga kastilà at si Ali Mudin ay nábihag at dinalá sa Maynilà niyaó~g Enero n~g taó~g nába~ggit.

Sa pagkábagsàk ni Ali Mudin ay humalili si Bantilan, isá~g dakila~g Datò n~g panahó~g yaón.

Nanahanan sa Maynilà si Ali Mudin na kasama n~g kanyá~g anák na si Israel na pinahintulutan n~g m~ga kastilà na makapa~garal sa Páaralá~g San José. Sa boó~g panahó~g ipinakipamayan ni Ali Mudin sa pili~g n~g m~ga kristiano ay nahikayat na pabinyág at a~g pa~gala~g iginawad sa kanyá ay Fernando I.

Pagkalipas n~g ilá~g panahón, ay sinikap n~g Gobernador Obando na si Ali Mudin ay mábalík sa kanyá~g pagká Harì, at si Ali Mudin kasama n~g ilá~g sasakyá~g punô n~g kawal ay tumulak na patu~go sa Huló binaka nilá a~g m~ga kutà roón ha~ggá~g sa na~g dî na máipagta~ggol n~g m~ga moro ay kanilá~g napasukò at isá~g panibago na namá~g kásunduan a~g linagdaán n~g m~ga moro at n~g m~ga kagawád n~g m~ga kastilà.

A~g m~ga sasakyán ay lumayag na patu~go sa Zamboanga at sa pagka't di nakasama si Ali Mudin sa m~ga kastilà sa pagtulak na yaon ay sinapantahà n~g m~ga kastilà na siyá ay nagtaksíl, at siyá, kasama n~g mahigit na dalawá~g daá~g kasamahán ay dinakip at mulí~g ibinalik sa Maynilà at ibinila~ggô sa Fuerza de Santiago.

Buhat noón ay pinasimulán na n~g m~ga kastilà a~g walá~g maliw na pagbaka sa m~ga moro; ~guni't pawa~g walá~g tagumpáy na masásabi na kanilá~g tinamo sa Timog n~g Kapuluan.

Hinilí~g ni Ali Mudin sa m~ga kastilà na a~g kanyá~g anák na si Fatima ay pahintuluta~g makapagbalík sa Huló, niyaó~g Febrero n~g 1753 upá~g magsikap sa ikapagharì n~g kapayapan doón, at a~g gayó~g kahili~gan ay dini~gig at pinahintulutan n~g m~ga kastilà; bila~g bu~ga n~g paglalakbáy na itó ni Fatima ay nagtamó siyá n~g isa~g sulat buhat kay Bantilan na nagsasabi~g si Ali Mudin ay pabalikin sa Huló, upá~g maghari~g mulî róon at lumagdâ sa isa~g bago~g kásunduan a~g dalawá~g dako~g dati~g magkaaway na m~ga moro at kastilà. A~g lahat n~g kahili~gan ni Bantilan ay dingi~g n~g m~ga kastilà, subalit hinilí~g na si Ali Mudin ay palayain ~guni't mamámalagì sa Maynilà sa pili~g n~g Arzobispo Rojo na siyá~g kumuha sa kanyá sa Fuerza Santiago at nagbigáy sa kanyá n~g isá~g táhanan at m~ga lingkód.

Niyaó~g 1762 a~g Maynilà ay sinalakay n~g m~ga Inglés at si Ali Mudin sa pili~g n~g limampuô katao ay lumabás at nakibaka~g kasama n~g m~ga kastilà sa bago~g kalaban na dumadagsâ at humuhugos sa kamaynilaan.

Ipinamalas ni Ali Mudin a~g isá~g dî karaniwa~g katapa~gan na katutubò n~g m~ga moro at lubha~g marami~g Inglés a~g kanilá~g pinuksâ bagá ma~g a~g Lunsód ay napasok at napasukò. A~g m~ga Inglés ay dî naglaón sa Maynilà at sa kanilá~g paglayas, sa kautusan ni Simon de Anda at Zalazar ay pinapanumbalik si Ali Mudin sa Huló upa~g muli~g lumuklók pa kanyá~g luklukang harì.

Gumawâ n~g isá~g lína~gin sa Balamba~g a~g m~ga Inglés na kanilá~g linibid n~g matitibay na kutà at sa dî pagkawilì dahilán sa a~g sigáw ay dî nilá matagalán ay lumipat sa isá~g pulô na malapit sa Huló. A~g ganitó~g pa~gyayari ay dî minabuti n~g Sultan Mahomed at ni Israel na anák ni Ali Mudin, sapagka't dî nilá matiís na a~g kanilá~g lupaín ay ariin n~g m~ga banyagà; at naghanáp silá n~g isá~g kátaó~g ikapagtatabóy sa m~ga ma~ggagagá.

At a~g panahó~g itó ay dumatí~g niyaó~g bihagin n~g m~ga kawal na Inglés si Dato Tente~g, isá sa m~ga malalakás at pinaníniwalaa~g Datò, at isá sa m~ga maiinit na araw n~g Marso niyaó~g 1772 na~g makalayà na si Tente~g, ay nakipagalám sa m~ga iba~g Datò na siná Dakula at Zama~ggo-Isaák, kasama n~g ilá~g kawal na sumalakay sa kinalalagyán n~g m~ga kawal na Inglés, at sa ganitó~g ságupaan ay na~gágsitakas a~g m~ga Inglés sa m~ga ba~gká~g lundáy na pinaghábol n~g mabibilís na sasakyá~g moro. Sinikap n~g Gobernador na Inglés na makipagkásundô, ~guni't dî tinalima n~g m~ga moro at silá ay ipinagtabuyan at sa pagtakas ay na~gaiwan nilá a~g kanilá~g m~ga sasakyán, m~ga kanyón, baril at apat na puô at apat na libong piso.

Namatáy si Ali Mudin sa Huló, n~g boó~g kasiyaha~g loób, sapagka't náitabóy niyá a~g m~ga manlulupig sa kanyá~g bayan.

Si Ali Mudin ay nagí~g tudláan n~g dî kawasa~g pagha~gà n~g kanyá~g m~ga sàkop.

[Larawan: Ali Mundin]

=RAHÁ SOLIMAN=

Bago nagí~g Rahá si Solimán, ay nagí~g katulo~g muna sa pa~ga~gasiwà n~g m~ga súliranin dito sa Maynilà, ni Rahá~g Matandâ.

Si Lakán Dulà na nanánahanan sa Tundó ay siyá niyá~g kasama. Itó ay na~g kapanáhunan ni Rahá~g Matandâ na~g taó~g 1570. Noón ay isá~g pulutó~g na~g m~ga sasakyá~g kastilà na pinamumunuan ni Martin de Goití at Juan de Salcedo a~g dumao~g sa luók n~g Maynilà. Niyaó~g una~g datí~g dito niná Goití ay dî sila nakalunsád pagdaka. A~g Maynilà, ay may matitibay na m~ga muóg at sila'y pinaputukán at sinagupà.

Nabalitaan niláng isá sa m~ga makapa~gyarihan doón ay si Solimán, kaya't nagpadalá sina Goití rito n~g sugò na nagsásaysáy na silá'y dî naparito upá~g makidigmâ kundî upá~g makipagkásundô, at a~g ganitó'y tinugón sa pamamagitan n~g sugò, na a~g Hari sa Maynilà ay nagnanasà n~g makipagkaibigan sa m~ga kastilà.

Pagta~ggáp ni Goití n~g paklí ni Solimán ay nasók siyá at a~g kanyá~g m~ga tao sa ilog n~g Pasig at silá'y lumunsád sa isá~g baybáy na itinakdâ n~g Harì. Sinalubo~g silá ni Raháng Matandâ at nakipagkamáy sa kanilá, pagkaliban n~g ilá~g sandali ay dumatíng si Rahá Solimán at nakipágkamáy din ~guni't nagpasubalì n~g gayari: «Kamí ay nagnánasa~g makipagkaibigan sa m~ga kastilà samantala~g silá'y mabuti sa amin; ~guni't mahíhirapan silá n~g gaya n~g hirap na tiniís na n~g ibá, kailán ma't nasain nilá~g kami'y alisán n~g puri».

Pagkaraán n~g ilá~g araw si Goití ay nagkula~g sa pagkakáibigan sa pagpapaputók n~g kanilá~g kanyón, at si Rahá Solimán ay napilita~g magbago n~g kilos. Ipinawasák nitó a~g m~ga sasakyán nina Goití at ipinapuksâ a~g kanyá~g m~ga kawal.

Nápakabuti a~g pagtata~ggól sa m~ga kutà at dî nagawâ na~g m~ga kastilà a~g makapasok agád, ~guni't na~g ma~gasalantà a~g m~ga tao ni Solimán at maubos na a~g m~ga punlô ay napipilan din. At na~g makuha n~g m~ga kastilà a~g Maynilà ay sinalakay a~g bahay ni Solimán at dito'y nátagpuán nilá a~g isá~g mainam na gusali, maiinam na kasa~gkapa~g sigay, m~ga damit na mariri~gal na nagkakahalagá n~g may 23.000 piso.

Hindî nagtaksíl kailán man si Solimán, gaya n~g ipinararata~g sa kanyá n~g m~ga kastilà. Siyá'y tumupád lamá~g sa kanyá~g dakila~g katu~gkulan na makibaka sa sino ma~g magnánasa~g sumirà n~g kanyá~g kapurihá~g pagkaharì, at yáyama~g a~g m~ga kastilà ay siyá~g nagpasimulâ n~g pagbabaka, ay siyá ay nagta~ggól lama~g at natalo, ~guni't hindî kailán man nagtaksíl.

A~g kanyá~g pagibig sa sarili~g Lupà ay nagudyók sa kanyá~g makibaka at siyá ay nakibaka dahil doón.

Ku~g saán mákikita~g ang pagguhò n~g kaharian ni Solimàn ay uta~g sa kagahaman n~g isá~g lahi~g ma~gaalipin; sa isá~g pámahalaá~g pinagágaláw n~g lakás n~g lakás at di n~g lakás n~g katuwiran.

Kawawa~g baya~g maliliít na linúlupig at ginágahasà n~g malalakíng bansâ.

A~g daigdíg ay patu~go sa pagunlád, at buhat niyaó~g 1914 na gahasain a~g Belhika, ang malalakí~g Bansâ ay nagsasapì at ipinagta~ggól a~g katwiran n~g maliliít na bayan. Panibago~g kilos sa daigdíg na bu~ga n~g mayama~g diwà n~g dakila~g Wilson sa kaamerikahan.

[Larawan: Raha Soliman]

=RAHA LAKAN DULA=

Si Rahá Lakán Dulà ay isá sa m~ga lalo~g bantóg na namunò sa Bayan n~g Tundó. Siyá ay isá sa m~ga kasan~ggunì ni Rahá Matandâ, si Lakán Dulà ay siyá~g Pámumuán n~g panahó~g siná Legaspi ay dumaó~g sa ati~g lunsód, niyaó~g taó~g 1571. Na~g sumapit si Legaspi sa ati~g Lupaín at lumunsád sa Tundó ay nátagpuán niyá~g dito'y naghaharì a~g kapayapaan, namámayanì a~g matatalino~g m~ga batás, at may matitíbay na muóg na pana~ggól sa ma~gagsísisalakay.

Kiníkilala~g Harì rito si Lakán Dulà n~g m~ga kanugnóg na lupaín, at a~g kaniyá~g na~gasásakupan ay bumábayad sa kanyá n~g buís at lagí~g tapát sa kanyá, magí~g sa kapayapaán at magí~g sa digmâ. A~g m~ga sasakyá~g insík at Hapón na dumaó~g dito ay pawa~g nagbábayad n~g buwís kay Lakán Dulà, bago lumunsád at ma~galakal sa tagarito.

Kinilala rin namán ni Legaspi a~g kapa~gyarihan ni Lakán Dulà at gumawâ silá n~g Sa~gusapan at pagkarán n~g ilá~g panahón si Lakán Dulà ay nagí~g kakampí n~g España. Tumulo~g si Lakán Dulà sa pagtátatag dito n~g m~ga táhanan n~g m~ga kastilà at pagkaraán n~g ilá~g panahón siyá at a~g kanyá~g m~ga anák ay napabinyág na lahát. A~g pa~gala~g iginawad kay Lakán Dulà ay Carlos.

Niyaó~g taó~g 1574 na a~g lupaí~g itó ay salakayin ni Limaó~g, isá~g insík na tulisá~g dagat, a~g Rahá~g itó at a~g kanya~g m~ga anák ay nakilaba~g kakampí n~g m~ga kastilà sa m~ga insík na nagsisalakay. Napauro~g siná Limaó~g n~g m~ga kampón n~g Rahá Lakán Dulà at a~g m~ga itó ay nagtatag n~g kanilá~g kaharian sa Pa~ggasinán at doó'y pinágusig silá n~g hukbó ni Lakán Dulà ha~ggán~g nápatayán silá n~g kay rami~g alagád at náitaboy silá sa labás n~g m~ga lupaí~g sakop n~g Rahá~g Tagalog na itó na nagpakita n~g gayón na lama~g tapa~g.

Si Lakán Dulà ay nagkaroón n~g tatló~g anák na lalaki at siyá at a~g kanyá~g m~ga anák sa kapanahunan ni Lavezares niyaó~g 1572 ha~ggá~g 1575 ay patuloy silá~g nagi~g katúkatuló~g sa pagpapalaganap n~g kakristianuhan sa Kagayán, Kamarines, at Zambales; a~g kanyá~g apó~g si Makapagál ay isá sa lumitáw sa tanán niya~g m~ga kamaganak. Si Makapagál sa kanyá~g katápatan sa España ay ginawá~g «Maestro de Campo» at pagkatapos noón ay nagi~g Heneral siya sa Apalit, Arayat at m~ga kabundukan n~g Zambales.

Na~g magkáalít a~g m~ga kapampa~gan at m~ga pa~ggasinán ay dî naapulà, samantala~g hindî namagitan si Makapagál; at na~g mulí~g sumalakay a~g m~ga insík sa kapanahunan ni Heneral Figueroa ay hini~gî a~g tulo~g ni Heneral Makapagál at itó a~g humawì sa nagsisisalakay.

Sa pagkilala sa dakila~g tulo~g ni Heneral Makapagál sa España ay silá'y tinimawà n~g m~ga kastilà sa anó ma~g bayarin sa Pámahalaán at a~g lahát n~g kanyá~g kamaganakan ay gayón din. Itó'y namarati ha~ggá~g sumapit a~g taó~g 1883.

Si Rahá Lakán Dulà ay isá sa m~ga lalo~g kilala~g harì sa kapanahuna~g yaón n~g ati~g kasaysayan. Nagí~g kakampí siyá n~g m~ga kastilà sa pagká't naniwalà siyá~g a~g m~ga kastilà ay magigi~g tapat sa kásunduan at pa~gakò. Tumulo~g siyá sa pagsalasà sa nagsisalakay na m~ga nagnánasa~g magharì rito at sakupin a~g kanyá~g a~gkán; at lagì siyá~g tumulo~g sa pagapulà n~g m~ga himagsikan, sapagká't inàakalà niyá~g a~g gayón ay nagguguhò lamá~g n~g kapayapaán n~g kanyá~g m~ga sakop.

Ku~g a~g m~ga kastilà ay hindî tumupád sa pa~gakò at sumirà sa sa~gusapan, ay hindî kasalanan ni Lakán-Dulà; kasalanan n~g kasakiman na náaayos sa símulain ni Bismárk na a~g maliliít ay talaga~g kákanin n~g malalakí.

Samantala~g hindî naghaharì a~g pagkakapantáypantáy n~g m~ga tao sa haráp n~g katuwiran at a~g kawagasán ay isá~g kabaita~g násusulat lamá~g at dî ginágampanán n~g lahát at bawa't isá, talagá~g a~g kapa~ganiban sa m~ga maliìt na Bansà ay lagi~g nakabalà.

Itó ang dakila~g gáwain n~g m~ga tao n~g Daigdigan.

Itó a~g simulai~g nasa~g pairalin n~g dakilai~g Wilson na~g siya'y mamagitan sa nagiinapóy na digmaan sa Europa.

Anó a~g malay natin ku~g yaón din a~g ma~gi~g matibay na sáligan n~g ganáp natí~g kasarinlán.

=TOMAS PINPIN=

Laki~g kapabayaan at kapabayaá~g lubhá~g pumipinsalà sa ati~g pagkabansá~g liná~g a~g pa~gyayari~g a~g ati~g m~ga dakilá~g tao ay nálibí~g sa limót at walá~g nagukol kahit na hapyáw man lama~g na pagbabalità sa kanilá~g m~ga kabantugan. A~g limba~gan ay isá~g dakilá~g biyayà sa katauhan, sa pagka't túnay na mabisa~g katulo~g sa paglálaganap n~g m~ga mithí~g bu~ga n~g m~ga kisláp n~g diwà n~g tao ~guni't katakátaká mandín na a~g káunaunaha~g manlilimbág dito sá Kapuluán ay hindî naka pagpapamana sa atin n~g haláw man lama~g n~g kanyá~g buhay, subalì't gaya n~g a~g m~ga dakilá~g pa~gyayari ay nagiiwan n~g m~ga dakilá~g bakás gayon a~g na~gyari sa ati~g kababaya~g itó na pinagúukulan ~gayon nitó~g maigsí~g úlat.

A~g limbagan ay isá~g dakila~g biyayà sa katauhan, biyaya~g mabisa~g katulo~g sa paglalaganap n~g m~ga kaha~gaha~gá~g kisláp n~g diwà na higit sa dagidab na sumasakaalaman n~g lahát at napapanatili at nagágamit at sunodsunoran sa kapakanán n~g katauhan.

Ku~g a~g limbagan ay isá~g tunay na biyayà sa katauhan, dísapalà ay karapatdapat na pagpugayan at handugán n~g isá~g ganáp na pagturi~g a~g m~ga taó~g na~gákatulo~g sa pagpapalaganap niyaón. Si Tomás Pinpin, sa ~gayon sa m~ga kasulata~g amí~g násuysóy ay siyá~g káunaunaha~g Tagalog na naglaganap n~g limbagan sa dako~g itó n~g daigdigan.

Kilalá at nahihigi~gan na siyá'y isá~g Tagalog at káunaunaha~g manlilimbág dito sa Filipinas at Tagalog na may díwa~g liná~g sa itinítímpalák n~g káunaunahá~g aklát na «Libro~g Pagáaralan n~g m~ga Tagalog n~g Wika~g Kastilà» subali't hindî nákikilala gaya n~g malao~g dî nábalitaan a~g kanyá~g pa~galan, sa pagká't walá~g nagukol sa kanyá n~g isá~g karapat dapat na gunitâ.

A~g ganitó~g m~ga kapabayaan ay dî dapat mamarati, sa pagká't lubha~g pípínsalà sa ati~g pagkabanság kasalukuya~g tinátawaran at ayaw kilalanin.

N~guni't sino si Pinpin? Kailan siyá ipina~ganak? Saang bayan siyá Sumibol?

M~ga tano~g na dî matugón n~g tiyakan at walá~g m~ga kasulatan maturól yayama~g a~g karamihan n~g mápagsasá~ggunia~g tálaan sa m~ga Simbahan ay nalipol at na waldás n~g ati~g m~ga himagsikan. Hindî máaari~g malimutan, hindî dapat malimutan a~g m~ga dakila~g gawâ n~g m~ga lalò pa~g dakila~g tao na gaya ni Pinpin. Sa kanyá~g aklát ay matítiyák a~g kanyá~g sikháy na tayo'y mákawatas n~g na~gamiminunò sa atin at n~g sa gayó~g paraán ay tahás nati~g mákilala a~g kanilá~g urì, kara~galan at diwà dahilán itó~g sukat na, upá~g si Pinpin ay mákintál sa pusò n~g taná~g pilipino at magsikap na siyá'y mákilala at pag-aáralan. Umanó'y tubo~g Abukay, sakóp n~g lalawiga~g Bataan niyaó~g lalawigan pinakípamuhayam ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g ati~g dakila~g Balagtás; niyaó~g lalawiga~g sinibulan n~g isá~g utak na hina~gaan n~g Daigdig na ha~gga~g sa kamatayan ay pawa~g kara~galan sa kanyá~g buhay a~g idinudulot sa kanyá~g sarili~g lupà, n~g kagala~g-gala~g na Arellano.

Sa~gayon sa isá~g aklát na kanyá~g sinulat, si Tomás Pinpin ay tao~g Bataan, dátapuwa't dî maturól na~g tiyakan ku~g alí~g bayan sa Bataan a~g kanya~g kinákitaan n~g una~g liwanag; kapabayaan n~g ati~g m~ga pa~ganay na sanhî ~gayón n~g kapinsalaá~g itó, bagá ma~g dî íilán a~g nagsásabi~g a~g kababaya~g itó ay tubò sa bayan n~g Abukay.

Talagá~g a~g m~ga dakila~g tao ay pinagaagawán n~g m~ga bayan, gaya halimbawà n~g na~gyayari sa ati~g Balagtás, na aná~g m~ga tagá Udyó~g ay anák itó n~g baya~g yaón, baga má~g a~g m~ga kasulatá~g nátuntón n~g masipag na mánunuysóy na si G. Hermenegildo Cruz ay tumítiyák na a~g ati~g Makatà ay tubò sa Pa~ginay, sakop n~g Bigaa, Bulakán.

Saan ma~g bayan sumilá~g si Pinpin, ay nakasísiyá na sa amin a~g matiyák na siya'y isá~g Tagalog at siyá~g káunaunaha~g manunulat na naghandóg n~g isá~g mahalagá~g aklát n~g sini~g, sa kapakinaba~gan n~g kanyá~g m~ga kalahi.

Uta~g sa masikap na mánunulat na si G. Manuel Artigas, a~g muli~g pagkálimbág n~g «Librong Pag-aaralan Ng Mga Tagalog Ng Wikang Kastila» sa kanyá~g «La Primera Imprenta en Filipinas» at doón ay mabábakás n~g m~ga mairugin sa m~ga kabantugan n~g ati~g m~ga kababayan a~g m~ga mahahalagá~g aral n~g ati~g Pinpin sa kanyá~g mahalagá at pan~ganay na aklát na may gayó~g uri na kabantugan n~g pánitika~g Tagalog.

Sa kanyá~g pagkamanlilimbág ay natitiyák na siyá ay nagí~g isá~g matapát na aralán ni Parì S. José, at sa isá~g maigsí~g bugsô n~g panahó~g ikinatatag dîto n~g limbagan ay nakápaghandóg agád n~g mayama~g bu~ga n~g kanyá~g diwà. Niyaó~g 1610 na limbagin a~g kanyá~g aklat ay nagtamó, n~g malugód na papuri ni Pari Roque Barrionuevo sa kanyá~g mu~gkahi upá~g bigyá~g pahintulot at sa ilá~g katagâ ay kalakip itó~g: «Y es mucho de estimar por ser su autor un natural tagalog.»

Siya a~g nagi~g Patnugot n~g uná~g limbagan dito sa Pilipinas magbuhat niyaó~g taó~g 1610 gaya n~g mátataluntón sa «Arte y Reglas de la Lengua Tagala» at a~g ganitó~g tu~gkulin ay ginampanan niyá han~gá~g sumapit a~g taó~g 1630, at na~g lumipas a~g ilá~g panahon ay lumipat siyá sa Limbagan n~g m~ga Pari~g Hesuitas niyaó~g 1637 ha~gga~g 1639.

Si Tomás Pinpín n~gâ sa~gayon sa m~ga nátataluntó~g balità ay siyá~g matandá~g kapatid n~g ati~g m~ga manlilimbág na dî nagaksayá n~g panahón at nagi~g sáligan a~g katiyagaán ha~ggá~g sa magí~g isá~g dalubhasa~g tagapagpanuto n~g kanyá~g m~ga kapanahón gaya n~g mákikita sa katagá~g ami~g sísipiin dito sa kapakinaba~gan n~g ami~g m~ga mambabasa: «Dí baquin ang langgam ay nacararating sa cacaon~gin ay bahaguia n~g macalacad.»

Mahalaga~g aral na magagawá~g isá~g mainam na sáligan upá~g sapitin a~g alin má~g matataás na indayog n~g pá~garapín.

At itó~g sumusunód; «ay lalo ring iquinapagpilit nang loob cong tayong lahat ay paraparag macaalam nang uicang Castila ay ang caloloua nating ay nang maiquinabang sa P. Dios nang Canyang mga Auaauang marami».

Ku~g saan mapagkikita~g sa kanyá~g banál na pananampalataya ay dî niya naligtaan a~g m~ga kalahì na dî makinaba~g n~g biyayà noón.

Ku~g a~g na~gáuna sa atin ay nagsikap na magpamana sa m~ga sumisiból n~g bahagyâ man lama~g ulat tu~gkól dito sana'y nápagaralan natin gayón a~g m~ga dakila~g halimbawà sa ati~g kapakinaba~gan.

Ku~g isá~g araw ay makasapit ka giliw na mambabasa sa Liwasa~g Cervantes at doón ay makita mo a~g isá~g bantayog ay masdán mo si Pinpín na nakapakò a~g matá sa lupà at tila may mahalagá~g bagay na ináaninag; ináapâ niya marahil ku~g a~g nagi~g bu~ga n~g limbagan sa kanyá~g tinubua~g lupà ay nagí~g isá~g biyayà ó naghatíd sa kapa~ganyayaán. Nálalamán niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabilis na pakpák n~g diwà upá~g a~g bu~ga n~g kanilá~g m~ga likhâ ay magtawira~g walá~g pa~ganib sa malalawak na karagatan n~g daigdigan, nálalaman niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabutí~g paraán upá~g a~g lahát n~g m~ga pa~gyayari ay huwág máliblib sa ma~gágsísisibol na áapuhin, at itó a~g kanyá~g ginawâ ku~g kayâ kahit hapyáw, ay siya'y ati~g nábabalitaán ~gayón. N~guni't dî dapat mákailâ sa atin a~g pa~gyayari~g a~g limbagan ay isa~g mabisa~g katulo~g sa paninira~g puri.

Nariyán a~g isa~g tao~g nagpagál sa kapakinaba~gan n~g kanyá~g baya~g tinubuan.

=Francisco Baltazar (Balagtas)=

[Larawan: Francisco Baltazar]

Hindi maáari~g sumulat n~g ukol sa pánitika~g Tagalog na~g dî bába~ggitín a~g pa~galan n~g dakila~g Makatà n~g Wika~g Tagalog, n~g Harì n~g m~ga ma~gaáwit, na si Francisco Baltazar.

A~g maykathâ n~g «Florante at Laura» ay isá sa m~ga nápilì at namukód na higít sa isá~g mani~gní~g na talà at karapátdapat na mápapili~g kina Goethe, Virgilio, Dante Aligieri na pinípigi~g n~g m~ga «Diosa» sa kanyá~g dula~g, na dî nadádaluhán nino mán kundî n~g m~ga tunay na diwà lamang n~g m~ga lahì.

Si G. Hermenegildo H. Cruz ay nagukol sa kanyá n~g isá~g mahalagá~g aklát na kátataluntunán n~g kanyáng m~ga lálo~g lihim na pina~gdaánan at búhay. Si G. Epifanio de los Santos Cristóbal sa pagsasálin n~g kanyá~g «Florante at Laura» sa wika~g kastilà ay naninop n~g boó~g panítiká~g Tagalog magbuhat n~g 1593 ha~ggá~g 1886, upáng sa gitnâ n~g masayá~g halamanan n~g pánitiká~g Tagalog ay pagitawin siyáng isá~g maba~gó at kaha~gaha~ga~g buláklák noón na a~g samyô ay walá~g pagkapawi.

Sa pánitíká~g Tagalog ~gâ ay si Balagtás a~g dakilang ta~gláw at sa m~ga tilamsík n~g kanyá~g liwánag ay sukat mabuô a~g lalo~g maririkit na kathain. Siyá'y ipina~ganák niyaó~g ika 2 n~g Abril n~g taó~g 1788.

Anák palibhasà n~g m~ga tunay na Tagalog, si G. Juan Balagtas at Juana Cruz, at kumita n~g una~g liwanag sa m~ga lupaí~g Tagalog. Sa Pa~ginay, Bulakán, a~g si~gáw dito na lumílikhâ n~g m~ga túlain ay gumisi~g sa kanyá~g diwa~g sila~ganin na umawit tuwi na; ~guni't isáng pagáawit na nagbabadhâ n~g m~ga dakilà at lagi~g kapanahó~g m~ga aral, gaya n~g sabi ni G. Lope K. Santos, na a~g kanyáng m~ga katagà sa «Florante» ay isá~g ebanhelyo sa m~ga a~gká~g Tagalog na naníniráhan sa m~ga tagó~g nayon nitó~g Kapuluán. A~g «Florante» ay inawit, binasa, pinaki~ggan, at tinándaán, ínulítulit na tandáan at awitin n~g na~gakári~gíg na dî maruno~g bumasa, upáng matándaán at tuwî na'y talúntunin at paganihan ang kanyá~g mayama~g diwà n~g ikapapanuto at ikapagigi~g mapalad n~g madlâ.

Aní Mariano Ponce, si Balagtás ay «a~g Principe n~g m~ga Makata~g Tagalog», at aní Dr. José Rizal, na~g tukuyin a~g kanyá~g walá~g kamátaya~g awit: «Ang Florante ay isá~g kathâ sa wikang Tagalog, na~g kapanáhuna~g a~g wika~g Tagalog ay lumulusog at dumídi~gal».

Nagaral si Balagtás gaya n~g lahát n~g m~ga tubò rito sa atin n~g m~ga una~g dako, sa «Cartilla», «Misterio», «Trisagio» at «Doctrina Cristiana», m~ga aklát na ginágamit sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral na~g kanyáng kapanahunan.

Anák dukhâ palibhasà at iniwi sa duyan n~g karálitaán, ay dî nagawá~g lina~gin na~g gaya n~g kanyáng hilig a~g sarili~g munì at napilita~g a~g lakás niyá ay ilako~g agád, at yama~g wala~g anó ma~g kata~gia~g gáwain na mapagukulan sa pag~gagdóg buhay, ay minabuti~g mások na alilà sa isá~g maganak sa Bayan n~g Tundó, málapít láma~g sa kamayniláan (Atenas)[1] na ku~g saán ninánasa~g tuklasín a~g m~ga una~g balità n~g karunu~gan. Bukál palibhásà ang kabaitan at pagkámasúnurin, biyayà na ikinapata~gì tuwî na n~g m~ga salát sa ginhawa, ay kinálugdan siyá n~g kanyá~g m~ga pa~ginoón, at siyá kinali~ga~g tulad sa anák na tunay. Pinápa~garal siyá sa Páaralá~g San José, at doó'y kinápansinán siyá n~g isá~g siból na kata~gian sa pagtulâ at isá~g dî karaniwa~g talino na ikinámahál sa kanyá n~g m~ga Gurô roón.

Niyaó~g 1835, ay nanahanan siyá sa Pandakan, at binatà siya palibhasà, ay linigalìg ang kanyá~g pusò n~g himalá~g gandá ni M. A. R. (María Asunción Rivera) isá~g magandá~g dalaga~g Tagalog na kinabalisahan n~g taná~g binata~g kapanahón.

Dayo siyá palibhasà sa baya~g Pandakan, ay pina~gimbuluhan siyá n~g m~ga binata~g binihag din n~g kagandahan ni María, at a~g m~ga kabasa~gál (Adolfo sa kanyá~g awit) ay lumikhâ n~g m~ga pakanâ na kanyá~g ikápapahamak han~gá~g siyá'y másadlák sa dilím n~g isá~g kakilákilabot na bílanguan.

Sa palihá~g itó n~g hirap, na ku~g saán linílikhâ a~g m~ga dakila~g kálolwa, ay dito binuô a~g walá~g kamataya~g «Florante at Laura», tulad kay Victor Hugo n~g Francia na sa kadilimán n~g isá~g bilan~gguan sa Bruselas kinathâ a~g isa sa kanyá~g m~ga dakila~g aklát na pinamatá~g «Napoleon, el pequeño:»

Na~g tamuhín niyá a~g layà ay nanahanan siyá~g mulî sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó, at dito ay nakilala niyá a~g isá~g babai~g guró sa sini~g n~g pagtulâ, si ali~g Mandi~g (Agapita Bernardo Rivera) at a~g balitan Husén Sisiw na lubós masásabi~g siyá niyá~g una~g pinagpara~gálanan n~g kanya~g kinathá~g awit bago limbagín.

Sa atas n~g likas na pagnánasa~g tumuklás n~g kaligayahan sa silo~g n~g ibá~g la~git ay tinawíd niyá a~g luok n~g Maynilà at nanirahan siyá sa Bala~gà at nások na tagasulat sa Hukuman, at sa m~ga pistá n~g bayan sa m~ga nápabantóg siyá~g lubhâ sa kanyá~g m~ga maririkit na «Moro-moro» na siyá~g ta~gi~g liba~gan n~g m~ga panahó~g yaón.

Niyaó~g 1842 ay lumipat siyá sa bayan n~g Udyó~g at dito tinamaán n~g kanyá~g malas a~g isá~g babai~g pumukaw na mulî n~g kanyá~g pusò si ali~g Juana Tiom~gbe~g, isá~g maharliká~g babai na nábihag n~g kanyá~g sinumpaán n~g isá~g wagás, dalisay at dî magmámaliw na pagibig.

Aná~g kanyá~g m~ga anák na nabúbuhay pa ha~gga ~gayon na dinalaw ko~g sadyà upa~g makilala, ay náririníg, nilá, umano, sa kanila~g tatay ku~g nanínibughô a~g kanila~g nanay, na a~g M. A. R. sa «Florante» ay hindi María Asunción Rivera, na lubha~g pumúpukaw n~g kaligaligán ni ali~g Juana, kundî María Ana Ramos. Ku~g saán mapagkíkita~g a~g Makatà ni Laura ay nátututo ri~g mama~gkâ sa dalawá~g ilog.

Si Francisco Balagtás, ay nagí~g maginoó sa bayan n~g Udyó~g, at siyá'y nagtagláy n~g m~ga katu~gkula~g «Juez Mayor de Sementera» at «Teniente Mayor».

Sa isá~g kapusukán n~g loob ay ginupitán niyá n~g buhók a~g isá niyá~g alila~g babai, na nagí~g daán n~g isá~g panibago~g pagúusig sa kanyá at mulí~g idinalaw sa mapá~gangláw na silid n~g bila~gguan.

Ang ibon ay kahit piitín sa isá~g kulu~gá~g bakal ay dî napipigila~g umawit, at si Balagtás ay gayón, sa loób n~g nápipiníd na bíla~gguan na pawa~g pa~gláw a~g naghaharì, pawa~g mukhà~g na~glílisik, pawa~g luhà, at kadalamhatían sa pagkákawalay sa m~ga kapilas n~g búhay, sa gitnâ n~g búhay na yaón, a~g kanyá~g panitik ay dî na~glumó at a~g kanyá~g «La India Elegante y la Negrita amante», a~g «Orosman at Záfira» at ibá pá~g kathâ, ay binuô niyá roón, at lumwál sa maliwanag at nagpáyaman n~g pánitiká~g Tagalog.

Na~g tamuhín niyá~g pamulî a~g layà ay dinatnán niyá~g hughóg na a~g kanilá~g kabuhayan dahil sa malakí~g usapí~g hinaráp n~g kanyá~g asawa, at salamat sa kanyá~g m~ga kathâ at nabigyán niyá n~g maginhawa~g kabuhayan a~g marami niyá~g anák na na~ga~gaila~gan n~g kanyá~g arugâ.

Magsalitá n~g nanúkol sa kabuhayan n~g dakila~g Hari n~g Tula~g Tagalog ay na~ga~gahulu~gá~g gumawâ n~g sapagka't walá~g dakila~g bu~ga n~g lahát n~g tanyág na panitik na hindî kumadlô sa m~ga dakilà niyá~g simulain, walá~g káliliklika~g nayon na hindi umáawit n~g kanyá~g «Florante»; walá~g sa~ggol na iniwi sa lilim n~g la~git n~g Pilipinas na hindi ipinaghele n~g kanyáng m~ga magagandá~g tulâ; walá~g dakila~g hatol na iginawad a~g m~ga nunò sa kanilá~g m~ga apó na hindî sa simulain ni Balagtás hinugot; walá~g anóma~g paálaala n~g kaibigan sa kaibigan na hindî nába~ggit a~g m~ga katagá ni Balagtás; anó pa't si Balagtás at a~g mabuti~g gawî ay magkapatid na tunay. Kaáliwan n~g na~galulunos, pambúhay sa na~glúlupaypáy na pusò, panuto n~g nagasa kamalian, at dakíla~g guró n~g lipi~g Tagalog.

Tinawag siyá sa sinápupunan ni Bathalà niyaó~g iká 20 n~g Febrero n~g tao~g 1862, ~guni't a~g luni~gni~g n~g kanyá~g walá~g kahulilip na kaisipán ay tumáta~gláw pa ha~ggá ~gayón sa ati~g pánitikán at táta~glaw ha~ggá~g sa bukas n~g ati~g lipi.

[1] Sa Florante: "Ipinadala ako sa Atenas ..."

[Larawan: Francisco Baltazar]

=DAHONG LUGAS NG "FLORANTE"=

Sa loob at labas ng bayan cong saui
caliluha,i, siang nangyayaring hari
cagalinga,t, bait ay nalulugami
ininis sa hucay ng dusa,t, pighati.

Ang magandang asal ay ipinupucol
sa laot ng dagat ng cutia,t, lingatong
balang magagaling ay ibinabaón
at ilinilibing ng walang cabaong.

N~guni,t, ¡ay! ang lilo,t, masamang loob
sa trono ng puri ay ilinulucloc
at sa balang sucab na may asal hayop
mabangong incienso ang isinusuob.

Caliluha,t, sama, ang ulo,i, nagtayo
at ang cabaita,i, quimi,t, nacayuco
santong catouira,i, lugami at hapo
ang luha na lamang ang pinatutulo.

At ang balang bibig na binubucalan
ng sabing magaling at catotohanan
agad binibiac at sinisicangan
ng calis ng lalong dustang camatayan.

Oh! tacsil na pita sa yama,t, mataas
oh! hangad sa puring hanging lumilipas
icao ang dahilan ng casam-ang lahat
niaring nasapit co na cahabaghabag.

Ipinahahayag ng pananamit mo
taga Albania ca at aco,i, Persiano
icao ay caauay ng baya,t, secta co
sa lagay mo ngayo,i, magcatoto tayo.

=JOSE CRUZ (Huseng Sisiw)=

A~g pa~gala~g itó ay bago sa m~ga bata~g pandi~gig, ~guni't sa m~ga mawilihin sa Tulá~g Tagalog ay isá~g Tala~g nápakaliwanag. Siyá'y nagi~g Guró n~g ati~g Balagtás sa pagtulà at lahát halos n~g m~ga binata~g kanyá~g kapanahón ay pawa~g lumuhog sa kanyá na itulà n~g m~ga panambitan, liham, lowa, at m~ga palabás dulaan na totoó~g hina~gaan at pinapurihan n~g kanyá~g m~ga kapanahón.

Sa kanyá~g kabataan ay walâ siyá~g nádamá kungdi pawa~g hirap, palibhasa'y anák dukhâ. A~g pintuan n~g Páaralan ay bahagyá na niyá~g nápasok, at mata~gi sa págunahi~g pagaaral na ginampanán n~g kanyá~g ali at sa isá~g ta~gi~g guró na nagturo sa kanyá ha~gga~g 40 año ay wala~g masásabi~g tinuklasán niyá n~g duno~g na naghatíd sa kanyá sa dalubhasa~g tawag na talaisip at pasimunò na sinunód na lagi n~g kanyá~g m~ga kababatà.

Umanó'y isá~g araw, na~g si Huse~g Sisiw ay batà pa~g wawaluhi~g taón lama~g ay naliligò siyá sa isá~g ilog sa may tabi n~g kanilá~g bahay at na~g m~ga sandali~g yaón ay dalawá~g nagháhanáp n~g táwiran upá~g pasá ibayo at si Husé a~g kinausap. A~g m~ga Hesuita ay hindî maruno~g n~g Tagalog at si Husé sa tuló~g n~g kanyá~g pagkapalabasá ay nakapakipagintidihan sa m~ga banyaga~g kausap sa sarili nila~g wikà.

Lubhá~g náha~gà a~g m~ga Hesuita sa katalinuhan at pagkamagala~g n~g batà, kayá,t nalibá~g na siyá'y kausapi~g mahabá n~g sandali. Noón ay sádaraán a~g isá~g tao at sa pagka't hindî na na~gakapagpatuloy n~g pagtawid a~g m~ga Paré, ay inusisá na lama~g ku~g sino a~g bata~g kanilá~g nákausap, ku~g ka~ginó anák at ku~g saán nagáaral.

«Siyá--aná~g m~ga Hesuita--ay isá~g «bata~g-matandâ» lubhá~g umindayóg n~g pagiisip.»

Na~g si Husé~g Sisiw ay magbinatá na, ay dito na kinapánsinán n~g isá~g kainama~g pananagalog, malalaki~g kaisipan, m~ga lalá~g n~g diwá na nakágigisi~g n~g puso~g idlip kaya't halos ináakalà n~g m~ga kanayon na siyá ay isá~g tunay na pantás na nakatatarók n~g lahát n~g lihim.

Itó'y nagbuhat sa walá~g maliw niyá~g pagbabasá n~g m~ga Kasáysayan n~g Biblia na natúturól niya a~g m~ga banháy na kaila~ganin sa pagsasalitâ, na ikinapaghinala n~g madlà na siyá'y isá~g tao~g nakatátarók n~g lahát n~g pagbabago~g dinaanan n~g Daigdigan buhat sa mulà at mulà.

Nátuto siyá~g magisá sa sarilí~g sikap n~g Filosofía, Cánones, Teología at iba pa~g m~ga karunu~gan, gayón din n~g latín at griego, ta~gi pa n~g kastilà na ginagamit niyá~g para~g sarili~g wikà. Dahilán itó na~g ku~g bakit na~g panahó~g yaón ay lubhá~g marami~g pari~g Tagalog a~g sumása~gguni sa kanyá n~g kanikanilá~g m~ga sermón na paubaya~g ipinababago sa kanyá ku~g mayroon siyá~g hindî mainamin na nasa~g iwastô.

May isá~g lalo~g himalá~g ginawâ si Husé~g Sisiw na~g siya'y anyayahan n~g Kura sa Bata~gan na maglabás n~g kanyá~g m~ga dulà sa Pista n~g Bayan doón, at sabihin pa ba, dinalá niyá~g lahat a~g kanyá~g m~ga sipi~g yari, na m~ga dula~g bu~ga n~g kanyá~g walá~g pagál na panitik at ipinagpara~galan niya sa Kura na piliin a~g nasa~g palabasin sa araw n~g kapistahan, at sa masamá~g palad ay walá~g nápilì isá man a~g Kura; ~guni't ipinakita sa kanyá a~g isá~g «Kasaysayan» na siyá~g nasa~g palabasin, at noón din ay binasa ni Husé at boó~g tapa~g na nagsabi~g «Hindî tayo mápapahiyâ amo~g».

Dispirás na n~g Pista n~g Bayan na~gibigay sa kanya a~g sipi n~g «Kasaysayan» at a~g ati~g si Husé~g Sisiw, pagkabasa~g saglit n~g kasaysayan ay tinipon a~g kanyá~g m~ga «comediante» at isaisá~g inanasán n~g kanikaniyá~g sásabihin na tila bumabasa n~g isá~g dulá~g yari at násusulat sa wika~g Tagalog.

Kinábukasan ay nasok sa kuból si Husé~g Sisiw at ang kanyá~g m~ga sinanay na m~ga «comediante» ay na~ganupád n~g kaníkaniyá~g tu~gkól sa dulà n~g boó~g kasiyahá~g loób n~g lahát at tagi~gta~gì a~g Kura na lubha~g námanghà sa himalá~g yaón na ipinamalas ni Husé~g Sisiw.

At dî lamá~g itó a~g kata~gian ni Husé~g Sisiw. Siyá ay nakadidiktá sa limá~g tagasulat ku~g siyá'y nagmamadalî; gaya halimbawà n~g ku~g may nagpápagawâ sa kanyá n~g anó ma~g katibayan, paányaya, sulat sa pa~gi~gibig at tulâ sa kara~galan ni gayón at ni ganitó. Pinaúupô niyá~g sabáy a~g m~ga tagasulat at sabáy na dinidiktahán n~g kanikaniyá, ano pa't nakatátapos na lahát na sabáy at wala~g pánaghilian.

Tinawag siyá~g si Husé~g Sisiw, sa pagka't siyá ay mahiligi~g kumain n~g sisiw, kailan ma'y áayáw siyá n~g inahin ó tanda~g; magi~g sa m~ga gulayin ma'y nasà niyá a~g lalo~g murà ó walâ pa sa panahon, ku~g makáisip siyá~g kumain n~g inihaw na baboy ay a~g kaniyá~g pinipilî ay a~g pásusuhín pa halos. At sa pagka't itó a~g kanyá~g himalí~g lahát halos n~g kanyá~g m~ga kaibigan na nagkákauta~g n~g loób sa kanyá~g magpasulat, ay dinádalhán siyá n~g sisiw na lalo~g pinakamatabâ. At sa pamagát na Husé~g Sisiw siya nákilala n~g lahát n~g kanyá~g m~ga kapanahón.

Si José Cruz ay tubò sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó at aná~g marami ay siyá a~g talaga~g ipina~ganák na Makatà. Nila~g siya sa maliwanag niyaó~g taó~g 1778.

Umanó'y isá~g araw ay pinagdayo siyá n~g m~ga Pantás at Dalubhasa n~g kanyá~g panahón upá~g makilala a~g dakilá~g Makatà at Guró nina Balagtás, «Florante» at ni Ananias Zorrilla sa «Dama Inés» niná Juan at Prudencio Feliciano sa kanilá~g «Loco por el viento», «D. Alejandro at Don Luis», «Atamante at Manople», «Jason at Medea» at Dn. Gonzalo de Córdoba», at kalu~guyò at lagí na~g sinambit ni ali~g Manding (Agapita Bernardo Rivera) na tánu~gan n~g m~ga mánunulat noón ay na~gyari a~g ganitó~g ságutan:

--Ma~g Husé, saán pô nároón a~g m~ga aklát ninyó~g sa~ggunian?

--M~ga Ginoó, a~g aklatan ko pô ay a~g sarili~g pagiisip. Ináakalà ko pô na hindî kaila~gan a~g isá~g mayamá~g aklatan ku~gdi násasaulo a~g m~ga linalaman noón.

Ku~g saán mapagkikita na si Husé~g Sisiw ay isá~g dalubhasa~g palalò, sanhî marahil na~g hindî niyá ikinápagpalimbág n~g kanyá~g m~ga kathâ.

Aná~g m~ga matatandá~g ami~g nápagtanu~gán, si ma~g Husé ay lubhá~g mai~gat sa kanyá~g m~ga sulat at kailán ma'y hindî siyá nasiyahán sa m~ga hináhan~gaan na n~g ibá na kanyá~g m~ga kathâ, dahilan itó n~g ku~g bakit iilán a~g kanyá~g «Corrido» na nakilala at ito'y a~g «Clarita», «Adela at Florante» at «Teodoro at Clavela».

Tu~gkol sa may mahigít na ku~g ila~g daá~g «Comedia» at «Dulà» ay na~gi~gibabaw a~g m~ga itó: «La Guerra Civil de Granada», «Hernandez at Galisandra», «Reyna Encantada ó Casamiento por fuerza» at «Rodrigo de Vivar».

Si Huse~g Sisiw ay nagi~g Tagasuri n~g m~ga «Comedia» at «Dulà» na itinata~ghál sa «Teatro de Tondo» na ari ni G. Domingo Celis. A~g alin ma~g «Dulà» ó «Cómedia» na kanyá~g bigyán n~g «subali» ay hindi natata~ghál doón. A~g kanya~g pasiyá ay wala~g tutol at iginagala~g.

«Ah Sayang na sayang, sayang nang pagibig
sayang nang sinsing cong nahulog sa tubig
cung icaw din lamang ang makasasagip,
mahangay hintin cong cumati ang tubig.»

Itó umanó ay kanyá~g tinulâ n~g inip na inip na n~g káhihintay sa isá~g katipán na di dumaló sa tagpuan.

Si Husé ay lagi~g pidagdamutan ni Kupido.

At na~g isá~g kataón ay tinugón siyá n~g isá~g dalaga na «Magsabi po cayo sa aquing mga magulang», ay tinugon pagdaka n~g isá~g tulá na gayari:

Sa aqu,i, huag mo nang matuimatuiranin
na may magulang cang dapat sanguniin
di baquin si Cristo ay nacapaghain
ng Langit cay Dimas, di may magulang din?

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa pagsipi n~g ilá~g tulá ni Husé~g Sisiw bila~g aláala sa kanyá~g kabantugan, na~g huag matulad sa bulâ na ginahasa n~g ha~gin; sa ba~gó~g panandalia~g linipasan n~g halimuyak ó sa kawiliwili~g tinis n~g kanyá~g kudyapî na napápawi sa pakinig, pagkalipas n~g isá~g saglit na pagkaalíw at pagkawili.

Oh caauaauang buhay co sa iba
Mula at sapol ay gumilio gilio na
Nguni,t, magpangayon uacas man ay di pa
Nagcacamit tungcol pangalang guinhaua.

Ano,t, ang ganti móng pambayad sa aquin
Ang aco,i, umasa,t, panasanasain
At ilinagac mong sabing nahabilin
Sa langit ang aua saca co na dinguin.

Ang aua n~g langit at aua mo naman
Nagcacaisa na caya cung sa bagay?
Banta co,i, hindi ri,t, sa aua mong tunay
Iba ang sa langit na naibibigay.

Ano ang ganti mo sa taglay cong hirap.
Sa langit na hintin ang maguiguing habag?
Napalungi namang palad yaring palad
Sa ibang suminta,t, gumilio ng tapat.

=P. PEDRO PABLO PELAEZ=

Isa sa m~ga lalo~g paham na tao niyaó~g nagsásapól a~g dáana~g taó~g lumipas, si Parè Pedro Pelaez, Doctor en Teologia, na, pagúukulan n~gayón nitó~g sapyáw na ulat, bila~g pabunyî sa kanyá~g kadakilaan at m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupà, sa abot n~g gálawan n~g kanyá~g pagka Parè.

Sa matulá~g lalawigan n~g Laguna ay dito sumila~g a~g marilág na si Parè Pedro Pablo Pelaez, at anák n~g m~ga litáw na tao. A~g kanyá~g amá ay kasalukuya~g Alkalde mayor niyaó~g ika 12 n~g Hunio n~g taó~g 1812, na siyá'y iluwál sa maliwánag. Inalô n~gâ si Parè Pedro Pelaez sa duyan n~g kaginhawahan; ~guni't sa buhay na itó n~g m~ga pagbabago ay kanyá~g dinanas a~g lahát n~g m~ga dapat danasin n~g m~ga laruan n~g palad at siyá'y naulila sa maága~g panahón n~g kanyá~g kabataan at, walâ nama~g gaano~g naiwan sa kanyá~g pamana, a~g amá~g pumanaw, kayá't sa panahón n~g kanyá~g pag-áaral ay di gágaano~g pagsasakit a~g kanyá~g tinawíd bago namulat a~g kanyá~g kutád na muni sa malawak na gálawan n~g karunu~gan.

Maglálabi~g isá~g taón pa lama~g siyá n~g masok sa Páarala~g Santo Tomás sa pamamagitan n~g «beca» dahil sa kara~galan n~g kanyá~g m~ga magula~g at a~g panahón n~g kanyá~g ipinagaral, ay siyá~g nagi~g sáligan n~g pamagát sa kanyá~g Pantás at Dalubhasa~g Parè, na iginawad sa kanyá sa panahón n~g kanyá~g pamamayani sa buhay na itó n~g m~ga dalamhati.

Boó~g kasyaha~g loób na tinamó niyá a~g katibaya~g «Bachiller en Fiosofía», «Bachiller en Teología», at «Licenciado en Teologia»; Kaparahunan noón n~g balita~g Pantás na Pari~g kastilà na si R. P. Francisco Ayala, di nalaunan at tina~ggáp a~g katibayan sa pagká «Doctor en Teología», kátaástaasa~g karunu~ga~g mahihintáy na kamtin n~g isá~g Parè.

Dahil sa di niyá karaniwa~g kapahamán ay nakasapit siyá sa Koro n~g Katedral at tina~ggáp siyá~g «Canónigo de Gracia», ~guni't hindi niyá naami~g siyá'y mamalagi sa gayó~g para~g limós na katu~gkulan at siyá'y lumaban n~g páligsahan, at tinamó niyá a~g pamagát na «Canónigo Magistral».

Siyá'y may m~ga kalilihili~g m~ga sermón na lubhá~g hina~gaan at kanyá~g ipinalimbág sa Madrid niyaó~g 1860, sa kahili~gan n~g kanyá~g m~ga kasamahan na nagnanasa~g magi~gat n~g kayamana~g yaón n~g kanyá~g diwà.

Sa pagka «Predicador» ay nápabantóg n~g gayón na lama~g si Parè Pelaez, at sa kanyá~g wala~g tila~g pagaáral ay tinamó niyá a~g m~ga katu~gkula~g «Juez Apostólico», «Comisario Subdelegado de la Santa Cruzada» at «Vicario Capitular en Sede Vacante» sa Siudad n~g Maynilà. Aná~g isá~g pahayag n~g «La Patria» tu~gkól sa Pare~g itó: «A~g m~ga karapatdapat na m~ga Prelado na siná Ecmo. Señor D. José Seguí at José Arangoren ay nagpahalatá tuwî na n~g pagtata~gi sa kakayahá~g hindî karaniwan n~g m~ga hiyas na itó ni Parè Pedro Pelaez, at itina~gi siyá~g pina~gsa~ggunian tuwî na, lalo~g lalò na n~g Preladong si G. Arangoren at siyá a~g kalihim nitó.

Yaó~g dakila~g utak na nápabantóg at nagtaás n~g gayón na lama~g sa kanyá~g lipì, ay pininsalà niyaó~g lindól n~g taó~g 1863 na~g gumuhò a~g Katedral. Namatay siyá~g gaya n~g isá~g bayani sa kapanahuna~g a~g kanyá~g karilagán ay sumisikat, ~guni't a~g kanyá~g aláala ay lagi~g sariwà tuwî na sa kanyá~g m~ga kababayan. At sa «Universidad de Santo Tomás» bila~g aláala sa kanyá~g kadakilaan ay ginawá~g pahiyás a~g isá niyá~g malaki~g larawan, sa kanilá~g «Galeria de Ilustres personalidades» na inii~gatan sa bulwagan n~g nasabi~g Páaralan, bila~g ta~gláw marahil sa na~gagsisipagaral doón.

=P. JOSE BURGOS=

[Larawan: P. JOSE BURGOS]

Sa Pilipinas ay marami~g dakila~g Bayani at sa m~ga itó ay kabila~g a~g huwaran n~g m~ga Pari~g pilipino na si Dr. José Apolonio Burgos.

Niyaó~g ika 9 n~g Febrero n~g taó~g 1837, ay sumilang sa maliwanag a~g ami~g pinagúukulan ~gayón nitó~g haláw na dahon n~g m~ga Dakilang Pilipino. Siyá'y anák n~g Teniente n~g Milisya na si G. José Burgos at ni Gina~g Florencia ni Burgos, sa bayan n~g Vigan, Ilokos Sur.

Si Dr. José A. Burgos ay naulila sa kamusmusán, at sa marubdób na nasà n~g kanyá~g mairugi~g iná na a~g kanyá~g munî ay mámulat sa m~ga dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kanyá~g anák ay máipadalá sa Maynilà, at palibhasa'y anák siyá n~g isá~g Pámunuá~g Hukbó, a~g gayó~g nasà ay nagí~g isá~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga makapa~gyarihan n~g panahó~g yaón. Siya'y tina~ggáp n~g waláng gugol sa Páarala~g San Juan de Letrán.

A~g katalinuhan niyá~g dî karaniwan ay nábunyá~g at sa ta~gláw noón ay kanyá~g nápansín batà pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa loób n~g Páaralan. Pan~gulo siyá palibhasà n~g taná~g nagáaral na kanyá~g kapanahón kayá't kanyá~g tinutulan a~g gayó~g dî niyá minabuti~g nápansin, n~guni't sa halíp na dingín a~g kanyá~g tutol, ay siyá'y itinawalag sa Páaralan. A~g una~g binhî n~g kaapihan ay nápapunlâ sa kanyá~g pusò.

Sa gitnâ n~g gayó~g kapinsalaán ay náipagpatuloy din niyá a~g pagaaral sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano García ha~ggá~g siyá'y máihandá~g ta~ggapín sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás. Nápata~gì siyá n~g gayón na lama~g at sa kanyá~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alagád siyá n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g «Teología». Sa Páarala~g itó niyá tinamó a~g m~ga katibaya~g pagká «Bachiller en Fìlosofia», «Doctor en Derecho Canónico» at «Doctor en Teologia».

Na~g matapos a~g kanyá~g pag-aaral sa Páarala~g-madlâ ni Santo Tomás ay náhira~g siyá~g magí~g Patnugot n~g Páarala~g San Juan de Letrán at guró sa wika~g latín, wika~g ayón sa m~ga mánunulat n~g panahó~g yaón ay ginágamit niyá na~g gaya n~g paggámit n~g sarili~g wika.

Na~g siyá'y yumakap n~g katu~gkula~g pagká Parè at a~g káunaunahan niyá~g «Misa» ay kanyá~g ~ganapín ay napilitan niyá~g bitiwan a~g tu~gkulin niyá sa San Juan de Letrán, ~guni't siyá'y ilinipat na Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Tomás, tu~gkuli~g hindî niyá pinagtagalán at a~g hinarap ay a~g kanyá~g pagká Parè.

Si Dr. José A. Burgos ay nagí~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nitó~g Maynilà, nagí~g Mahistrado at Punò sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g Eklesiastiko at Pa~gulo~g Punò n~g pagdiriwa~g sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás.

Na~g taó~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa Pilipinas, noón, a~g dako n~g Mindanáw ay nása kamay n~g m~ga Rekoletano, at sa kalágitnaan n~g Lusón, ay sa m~ga Pari~g tubò rito sa Kapuluán; ~guni't n~g pabalikín sa Kapuluán a~g m~ga Hesuitas niyaó~g taó~g 1859 ay siyá~g isinugò sa Mindanáw at a~g m~ga Rekoletano ay ilinípat sa gitnâ n~g Lusón na siyá~g nása kapamahálaan n~g m~ga «Clérigo» ó m~ga Parí~g tagarito sa ati~g lupaín, a~g ganitó~g panibago~g pagkawalâ n~g karapatán n~g m~ga Pari~g pilipino ay tina~ggap n~g m~ga itó na para~g isá~g malakí~g paglait ó paglapasta~gan sa kanilá~g karapatán, at a~g gayón ay nagí~g simulâ n~g isá~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bantóg na si Dr. José A. Burgos.

Isá~g kasulatan a~g pinasapit sa España na humihi~gî n~g kataru~gan para sa m~ga Pari~g napinsalà, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g gawâ na dî tuwî na'y nagtagumpáy a~g kanilá~g kahili~gan ay nalupig n~g kapa~gyarihan n~g kanilá~g m~ga katu~ggalî, at a~g gayó~g pa~gyayari ay nagí~g simulá na n~g isá~g pipi~g paghahamók n~g m~ga Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastilà. Ika 14 n~g Hulyo n~g taó~g 1870 na~g siná Parì Burgos at José Guevarra ay nagpadalá n~g isá~g kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g na sa kanilá'y ibinuhat n~g m~ga «regulares» at nagmumu~gkahi~g litisin ku~g mayroon ~gâ ó walá~g «filibusterismo» dito sa Pilipinas.

Sa gitnâ n~g alimpuyó~g itó n~g paglalaban n~g isá't isá, sa kabila~g dako, a~g m~ga Pari~g tubò rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g m~ga Pari~g banyagà, ay nápataón sa Himagsika~g kawal sa Kabite niyaó~g 1872, pa~gyayari~g nágamit n~g m~ga kaaway ni Dr. José A. Burgos, upá~g a~g násabi~g Parè at sampu ni Pari Mariano Gómez at Jacinto Zamora ay mákasa~gkót sa násabi~g himagsikan.

At gaya n~g lahát n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g kapa~gyarihan n~g ibá~g Bansâ, a~g m~ga pakanâ ay nagtagumpay; sa malinaw na sabi a~g tatlo~g dakilá~g Parè, ay umakyát sa bibitayán upá~g diligin n~g kanilá~g dugô, upá~g pagalayan n~g kanilá~g maaga~g pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga sálarín. Silá'y binitay niyaó~g iká 17 n~g Pebrero n~g taó~g 1872.

Bago binitay si Dr. José A. Burgos ay nagsabi n~g:

«Ako'y wala~g sala», at tinugón n~g «Verdugo»:

«Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g itó sa iyó ay laban sa aki~g kalooban, ~guni't nanúnupád akó n~g isá~g utos.»

A~g gayón ay pinaklihán ni Dr. Burgos n~g gayari:

«Pinatatawad kita, at nasà ko~g a~g utos ay iyó~g tuparin».

Noón ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kulóg, a~g lintik ay nagsiguhit n~g boó~g tatalím at a~g ulán ay bumuhos.

A~g m~ga tao~g karamiha'y luksâ na dumaló sa Bagumbayan ay para~g ipinagtabuyan n~g m~ga «elemento», at a~g tatlo~g Parì ay binitay.

A~g kamatayan ni Dr. José Apolonio Burgos ay máituturi~g nati~g: «Binhì n~g Himagsikan». At a~g diwà n~g kanyá~g ipinagta~ggól na katuwiran n~g m~ga Parè ay nagtagumpáy sa ati~g pinagpala~g Himagsikan niyaó~g taó~g 1896, na a~g una~g tagumpáy na máituturi~g na ha~ggá gayón ay nanánatili sa ibabaw n~g kasakimán n~g m~ga banyagá ay a~g pagkákilala sa karapatán n~g m~ga Pare~g tubò rito sa atin na karamihan ay na~gagháhawak gayón n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g Obispo.

Nagí~g gawî tuwî na, na a~g m~ga Pari~g náhatulan sa m~ga kalaitlait na kasalanan ay hinúhubarán n~g pagká Parè, at a~g gayón ay hinili~g sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynilà; ~guni't wala~g mákita~g matuwid a~g násabi~g Arzobispo kaya't dî silá hinubarán n~g pagká Parè sa oras n~g kamátayan.

Si Gat Rizal, sa kanyá~g paglalathalà n~g pa~galawá~g bahagi n~g «Noli», a~g kanyá~g «Filibusterismo» ay ihínandóg sa tatló~g dakila~g Parè bila~g pa~gbawì, sa m~ga upasala~g sa kanilá'y iginawad:

Sa ganá~g amin a~g tatlo~g dakilá~g Parè ay dî nagkâsala kahit bábahagyâ na dapat lapatan n~g gayó~g kalupit na hatol; ~guni't silá'y nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, upá~g a~g binhî n~g paghihimagsík ay payabu~gin n~g kanilá~g dugô.

Tátapusin namin a~g ulat na itó sa m~ga salitâ ni P. Gómez: «Yaó~g na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay dî na~gamamatay sa kanilá~g hihiga~g sarili».

[Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay maging Golgota ng bayang Pilipinas.]

=JUAN LUNA Y NOVICIO=

[Larawan: Juan Luna]

Sa isá~g maliít na bayan, sa Badók, Ilocos Norte, isá~g baya~g halos dî kilalá dahil sa kaliitan, ay nagí~g bantóg at kapuripuri dahilán sa pinalad na sibulán n~g isá~g tao~g dakilà, na walá~g alinla~gan masásasabi~g siyá~g pinakádakilà at bantóg sa lahát n~g pintor na pilipino, siya ay si Juan Luna.

Ipinaganák siyá niyaó~g ika 23 n~g Octubre n~g taó~g 1857, isá sa m~ga anák ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g naghandóg sa Ináng Pilipinas n~g m~ga anák na bayani. Si Antonio a~g dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g Gobernador, at si José Luna, a~g bantóg na ma~ggagamot.

A~g kanyá~g pagaaral ay pinasimulán sa sarili~g bayan at kanyá~g ipinagpatuloy sa «Ateneo Municipal», ku~g saán siyá kinagiliwan n~g gayón na lamá~g n~g kanyá~g m~ga guró: a~g una~g nagturò sa kanyá n~g pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siyá nagpasimulâ n~g pagibig sa sini~g, na kanyá~g ikinápabantóg n~g gayón na lama~g.

Buhat sa Ateneo ay lumipat siyá sa «Academia Naval», at na~g mátamó niyá a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siyá'y sumakay upá~g ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kanyá~g pinagarala~g pagkamandadagat. Lálabí~g anim na taón siyá noón. Tinahak niyá a~g katimugan n~g dagat China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at lunsód na kanyá~g dinalaw, na nakapukaw sa kanyá~g pusò n~g marubdób na nais na dumakilà.

Niyaó~g 1874, na~g siyá'y lalabi~gpitohi~g taón pa lama~g ay tina~ggáp niyá a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa matataás na dagat. Siyá'y lubhá~g kilalá sa kanyá~g pagkámandaragát, ~guni't hindî itó a~g tunay niyá~g hilig, at baga ma~g siyá'y hina~gaan sa kanyá~g katu~gkula~g yaón na ginágampanán, ay tilá may bumubuló~g sa kanyá~g diwà na hindî yaón a~g kanyá~g dapat na pamalagian.

Samantala~g siyá'y náglalayág, sa Luok n~g Maynilà ay nagaral siyá n~g pintura, at a~g kanyá~g nagí~g Guró ay si G. Guerrero isá~g bantóg na pintor n~g kapanahunan. Iniwan niyá a~g pagkámandaragat at nasok siyá sa «Academia de Bellas Artes» sa Maynilà. Dito niyá nákilala a~g tunay na pagibig sa sini~g, sumiglá na~g sumiglá a~g kanyá~g sigasig at niyaó~g 1877 ay lumayag siyá~g patu~go sa España.

Pagdati~g na pagdati~g niyá sa lupai~g itó n~g m~ga Hari, ay nasok siyá agád sa «Academia de Bellas Artes de San Fernando», sa Madrid, at yáyama~g dî nakasísiyá sa kanyá~g hilig a~g pagtuturò doón ay bumayad siyá n~g isá~g ta~gi~g Guró upá~g siyá'y turuan sa sarili~g tahanan at kanyá~g náhira~g si G. Alejo Vera, isá sa m~ga lalo~g dakilà at bantóg na pintór sa España.